Ce que tu sais déjà. Tu connais la loi d’une variable aléatoire, son espérance, sa variance, son écart type, la
formule de König-Huygens et la relation E ( a X + b ) = a E ( X ) + b E(aX + b) = aE(X) + b E ( a X + b ) = a E ( X ) + b (Première — Variables aléatoires ),
et la loi binomiale (Terminale — Loi binomiale ). On apprend ici à calculer
l’espérance et la variance d’une somme sans déterminer sa loi.
1. Somme de deux variables aléatoires, linéarité de l’espérance
Définition. Si X X X et Y Y Y sont deux variables aléatoires définies sur le même univers, X + Y X + Y X + Y est la variable aléatoire
qui, à chaque issue ω \omega ω , associe X ( ω ) + Y ( ω ) X(\omega) + Y(\omega) X ( ω ) + Y ( ω ) . De même pour a X aX a X (a a a réel).
Exemple. On lance deux dés équilibrés ; X X X est le résultat du premier, Y Y Y celui du second. S = X + Y S = X + Y S = X + Y est la somme des
deux résultats ; elle prend les valeurs de 2 2 2 à 12 12 12 .
Propriété (linéarité de l’espérance, admise). Pour toutes variables aléatoires X X X et Y Y Y et tout réel a a a :
E ( X + Y ) = E ( X ) + E ( Y ) et E ( a X ) = a E ( X ) . E(X + Y) = E(X) + E(Y) \qquad\text{et}\qquad E(aX) = a\,E(X). E ( X + Y ) = E ( X ) + E ( Y ) et E ( a X ) = a E ( X ) .
Exemple. Pour un dé équilibré, E ( X ) = 3,5 E(X) = 3{,}5 E ( X ) = 3 , 5 . Donc E ( S ) = 3,5 + 3,5 = 7 E(S) = 3{,}5 + 3{,}5 = 7 E ( S ) = 3 , 5 + 3 , 5 = 7 : on obtient l’espérance de la somme sans
calculer la loi de S S S (qui demanderait un tableau de 36 cases).
AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTowNjcwNWVjNS03MTdjLTQyMTgtOGI0OS05MWFhZjhiZjdhMGEAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaPlJ1p276WJ4sMP9EH3PHaEAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDoxZjJhNGMzMy04ZjBjLTQ5ODgtODc4NS04ZTA0ZjU5NzZjMjNscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNoIPCy5R3g9cWxdcJKFkispQAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggSVtdIbX5REhF7dRmB9VZeGoKcDnhs7a1OzB3SmjVhVykZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaKMfLBcH2Ghn5WNrtRCQPUcAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCAFzBB+ZVVDSwn4qL1jrqyMJ7rmbu3/i3ILpJA1rPLVf2RuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOjA2NzA1ZWM1LTcxN2MtNDIxOC04YjQ5LTkxYWFmOGJmN2EwYS9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjQyMDJmZTFmLTJjZGEtNGM0NC05NmVlLTYyZDczN2FmZjFjNXJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCBJW10htflESEXt1GYH1Vl4agpwOeGztrU7MHdKaNWFXKJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFgg8Hp6ihtAaVjw87gbefIESPooMpT8AG1KJB59AqqftQSiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFgg7mHUipAtaRVmKkAGNGJcM30YZrvZS7xCp5g610JWHzJ0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQI669nPz3mFPMtNnOQlJULIVy2bERCQEKKn3qiHj2DKf0DmaJkvnnBsE/oWpkngmEgyfCV/ccsvrPvVG3GDGO+w=
s
P(S = s)
1/36
1/36
2/36
2/36
3/36
3/36
4/36
4/36
5/36
5/36
6/36
6/36
5/36
5/36
4/36
4/36
3/36
3/36
2/36
2/36
1/36
1/36
E(S) = 7
E(S) = 7
1
1
2
2
3
3
4
4
5
5
6
6
7
7
8
8
9
9
10
10
11
11
12
12
2/36
2/36
4/36
4/36
6/36
6/36
Loi de la somme S de deux dés équilibrés : elle est symétrique autour de 7, qui est aussi son espérance,
conformément à E(S) = E(X) + E(Y) = 3,5 + 3,5.
→ S’entraîner : Exercice 1
2. Variance d’une somme de variables indépendantes
Variables indépendantes. Dans le cadre d’une succession d’épreuves indépendantes , deux variables aléatoires X X X et Y Y Y
liées à des épreuves différentes (par exemple, le résultat du premier dé et celui du second) sont dites
indépendantes : pour tous x x x et y y y , P ( X = x et Y = y ) = P ( X = x ) × P ( Y = y ) P(X = x \text{ et } Y = y) = P(X = x) \times P(Y = y) P ( X = x et Y = y ) = P ( X = x ) × P ( Y = y ) .
Propriétés (admises).
Si X X X et Y Y Y sont indépendantes , alors V ( X + Y ) = V ( X ) + V ( Y ) V(X + Y) = V(X) + V(Y) V ( X + Y ) = V ( X ) + V ( Y ) .
Pour tout réel a a a : V ( a X ) = a 2 V ( X ) V(aX) = a^2\,V(X) V ( a X ) = a 2 V ( X ) , donc σ ( a X ) = ∣ a ∣ σ ( X ) \sigma(aX) = |a|\,\sigma(X) σ ( a X ) = ∣ a ∣ σ ( X ) .
Attention.
L’additivité de la variance exige l’indépendance : si X X X suit la loi de Bernoulli de paramètre 1 2 \frac12 2 1 et Y = 1 − X Y = 1 - X Y = 1 − X ,
alors X + Y = 1 X + Y = 1 X + Y = 1 est constante, V ( X + Y ) = 0 V(X + Y) = 0 V ( X + Y ) = 0 , alors que V ( X ) + V ( Y ) = 1 4 + 1 4 = 1 2 V(X) + V(Y) = \dfrac14 + \dfrac14 = \dfrac12 V ( X ) + V ( Y ) = 4 1 + 4 1 = 2 1 .
On n’additionne pas les écarts types : σ ( X + Y ) = V ( X ) + V ( Y ) \sigma(X + Y) = \sqrt{V(X) + V(Y)} σ ( X + Y ) = V ( X ) + V ( Y ) .
V ( X − Y ) = V ( X ) + V ( − Y ) = V ( X ) + V ( Y ) V(X - Y) = V(X) + V(-Y) = V(X) + V(Y) V ( X − Y ) = V ( X ) + V ( − Y ) = V ( X ) + V ( Y ) (et non V ( X ) − V ( Y ) V(X) - V(Y) V ( X ) − V ( Y ) ) pour X X X , Y Y Y indépendantes.
Exemple. Pour un dé, V ( X ) = 35 12 V(X) = \dfrac{35}{12} V ( X ) = 12 35 . Les deux dés sont indépendants : V ( S ) = 35 12 + 35 12 = 35 6 V(S) = \dfrac{35}{12} + \dfrac{35}{12} = \dfrac{35}{6} V ( S ) = 12 35 + 12 35 = 6 35 et
σ ( S ) = 35 6 ≈ 2,42 \sigma(S) = \sqrt{\dfrac{35}6} \approx 2{,}42 σ ( S ) = 6 35 ≈ 2 , 42 . En revanche V ( 2 X ) = 4 V ( X ) = 35 3 V(2X) = 4V(X) = \dfrac{35}{3} V ( 2 X ) = 4 V ( X ) = 3 35 : doubler un dé disperse plus que lancer
deux dés.
→ S’entraîner : Exercice 2 ·
Exercice 3
3. Application : espérance et variance de la loi binomiale
Propriété (démonstration exigible). Si X X X suit la loi binomiale B ( n , p ) \mathcal{B}(n, p) B ( n , p ) , alors
E ( X ) = n p , V ( X ) = n p ( 1 − p ) , σ ( X ) = n p ( 1 − p ) . E(X) = np, \qquad V(X) = np(1 - p), \qquad \sigma(X) = \sqrt{np(1 - p)}. E ( X ) = n p , V ( X ) = n p ( 1 − p ) , σ ( X ) = n p ( 1 − p ) .
🧠 Démonstration — espérance et variance de la loi binomiale (exigible au programme)
On considère le schéma de Bernoulli associé : n n n épreuves identiques et indépendantes, de probabilité de succès p p p . Pour
i = 1 , … , n i = 1, \dots, n i = 1 , … , n , on note X i X_i X i la variable qui vaut 1 1 1 si la i i i -ème épreuve est un succès, 0 0 0 sinon. Chaque X i X_i X i suit la loi de
Bernoulli de paramètre p p p : E ( X i ) = p E(X_i) = p E ( X i ) = p et V ( X i ) = p ( 1 − p ) V(X_i) = p(1 - p) V ( X i ) = p ( 1 − p ) .
Le nombre total de succès est X = X 1 + X 2 + ⋯ + X n X = X_1 + X_2 + \dots + X_n X = X 1 + X 2 + ⋯ + X n .
Par linéarité de l’espérance : E ( X ) = E ( X 1 ) + ⋯ + E ( X n ) = n p E(X) = E(X_1) + \dots + E(X_n) = np E ( X ) = E ( X 1 ) + ⋯ + E ( X n ) = n p .
Les X i X_i X i sont liées à des épreuves différentes et indépendantes, donc sont indépendantes : par additivité de la
variance, V ( X ) = V ( X 1 ) + ⋯ + V ( X n ) = n p ( 1 − p ) V(X) = V(X_1) + \dots + V(X_n) = np(1 - p) V ( X ) = V ( X 1 ) + ⋯ + V ( X n ) = n p ( 1 − p ) .
Exemple. X ∼ B ( 400 ; 0,25 ) X \sim \mathcal{B}(400\,;\,0{,}25) X ∼ B ( 400 ; 0 , 25 ) : E ( X ) = 100 E(X) = 100 E ( X ) = 100 , V ( X ) = 75 V(X) = 75 V ( X ) = 75 , σ ( X ) = 75 ≈ 8,7 \sigma(X) = \sqrt{75} \approx 8{,}7 σ ( X ) = 75 ≈ 8 , 7 .
→ S’entraîner : Exercice 4 ·
Exercice 5
4. Échantillon : somme et moyenne
Définition. Un échantillon de taille n n n d’une loi de probabilité est une liste ( X 1 , X 2 , … , X n ) (X_1, X_2, \dots, X_n) ( X 1 , X 2 , … , X n ) de variables
aléatoires indépendantes suivant toutes cette loi (on répète n n n fois la même expérience de façon indépendante).
On note μ = E ( X i ) \mu = E(X_i) μ = E ( X i ) et V = V ( X i ) V = V(X_i) V = V ( X i ) (communs à tous les X i X_i X i ), et on pose
S n = X 1 + X 2 + ⋯ + X n et M n = S n n (moyenne de l’ e ˊ chantillon) . S_n = X_1 + X_2 + \dots + X_n \qquad\text{et}\qquad M_n = \frac{S_n}{n} \;\text{(moyenne de l'échantillon)}. S n = X 1 + X 2 + ⋯ + X n et M n = n S n (moyenne de l’ e ˊ chantillon) .
Propriété.
Espérance Variance Écart type S n S_n S n n μ n\mu n μ n V nV nV n σ \sqrt n\,\sigma n σ M n M_n M n μ \mu μ V n \dfrac{V}{n} n V σ n \dfrac{\sigma}{\sqrt n} n σ
Justification. Linéarité : E ( S n ) = n μ E(S_n) = n\mu E ( S n ) = n μ . Indépendance : V ( S n ) = n V V(S_n) = nV V ( S n ) = nV . Puis M n = 1 n S n M_n = \dfrac1n S_n M n = n 1 S n : E ( M n ) = 1 n × n μ = μ E(M_n) = \dfrac1n \times n\mu = \mu E ( M n ) = n 1 × n μ = μ et
V ( M n ) = 1 n 2 × n V = V n V(M_n) = \dfrac1{n^2} \times nV = \dfrac Vn V ( M n ) = n 2 1 × nV = n V .
Interprétation. La moyenne d’un échantillon a la même espérance que chaque variable, mais son écart type est
divisé par n \sqrt n n : plus l’échantillon est grand, plus la moyenne se concentre autour de μ \mu μ . (C’est le point de départ
du chapitre suivant .)
AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTo0ODMzNDMyYy03ZjQwLTRjNjQtOTQ4Ni05YTgwODA3OThjYTAAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaI95G8aBWe04Vv+v1+NW8hIAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDo0NTVlMWU0Yi0zZGFkLTQ2NmUtYTg3YS03ZDYzMzJiMjczMDFscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNoRlaFQkJYt2VgUHGHTPciDAAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggGrOMlbBunugipyzvttM6hymMAd+DDH0w7jy1tmVtMcmkZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaNFW88Z8KcKlWH/8OSmo5yYAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCAky0X654NMVpBDu6/viXyep+bDL3IU9R+OzQ1ewMh9WGRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOjQ4MzM0MzJjLTdmNDAtNGM2NC05NDg2LTlhODA4MDc5OGNhMC9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOmY3YzAxNTM5LTJiN2EtNGI3Yy1iOGRiLTc1OTVlYzJkY2VlOHJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCAas4yVsG6e6CKnLO+20zqHKYwB34MMfTDuPLW2ZW0xyaJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggsioPsN5aiOlVzS86M6Udpe+byPQpwHPEJwr7z5rSZYOiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFgg6sUYldwyYo/JtpDDs6ZtMdfxqel/2mK/+fT2k5gjwrh0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQDlKY3Z62T9zvysUbjGe0lP/jt/Z0uK2kqnnrR11GJUtrPdZ/jiURbM+qUvZnTNJKvCLABo59S/Us49vckBcNrQ=
1
2
3
4
5
6
n = 1 : σ(Mₙ) ≈ 1,71
1
2
3
4
5
6
n = 2 : σ(Mₙ) ≈ 1,21
1
2
3
4
5
6
n = 4 : σ(Mₙ) ≈ 0,85
3,5
Loi de la moyenne Mₙ des résultats de n dés équilibrés, pour n = 1, 2 et 4 : toujours centrée en 3,5,
elle est de plus en plus resserrée (écart type ≈ 1,71, puis 1,21, puis 0,85 : divisé par √n).
Exemple (simulation). En simulant 5 000 5\,000 5 000 moyennes de n n n dés, on mesure l’écart type des moyennes obtenues :
from random import randint
from statistics import pstdev
def moyenne_des (n):
return sum (randint( 1 , 6 ) for i in range (n)) / n
for n in [ 1 , 4 , 16 , 100 ]:
moyennes = [moyenne_des(n) for k in range ( 5000 )]
print (n, round (pstdev(moyennes), 3 ), round (( 35 / 12 ) ** 0.5 / n ** 0.5 , 3 ))
# on observe des valeurs proches de 1.708, 0.854, 0.427, 0.171
→ S’entraîner : Exercice 6 ·
Exercice 7 ·
Exercice 8
À retenir.
E ( X + Y ) = E ( X ) + E ( Y ) E(X + Y) = E(X) + E(Y) E ( X + Y ) = E ( X ) + E ( Y ) , E ( a X + b ) = a E ( X ) + b E(aX + b) = aE(X) + b E ( a X + b ) = a E ( X ) + b : toujours vrai.
V ( X + Y ) = V ( X ) + V ( Y ) V(X + Y) = V(X) + V(Y) V ( X + Y ) = V ( X ) + V ( Y ) si X X X et Y Y Y sont indépendantes ; V ( a X + b ) = a 2 V ( X ) V(aX + b) = a^2V(X) V ( a X + b ) = a 2 V ( X ) .
B ( n , p ) \mathcal{B}(n, p) B ( n , p ) = somme de n n n Bernoulli indépendantes : E = n p E = np E = n p , V = n p ( 1 − p ) V = np(1 - p) V = n p ( 1 − p ) .
Échantillon : E ( S n ) = n μ E(S_n) = n\mu E ( S n ) = n μ , V ( S n ) = n V V(S_n) = nV V ( S n ) = nV ; E ( M n ) = μ E(M_n) = \mu E ( M n ) = μ , σ ( M n ) = σ n \sigma(M_n) = \dfrac{\sigma}{\sqrt n} σ ( M n ) = n σ .