Ce que tu sais déjà. Tu sais utiliser des arbres pondérés, les probabilités conditionnelles, la formule des
probabilités totales et l’indépendance (Seconde — Probabilités conditionnelles ,
Première — Probabilités conditionnelles et indépendance ),
ainsi que les variables aléatoires, l’espérance et la variance
(Première — Variables aléatoires ). En Première, tu as répété jusqu’à 4 épreuves de
Bernoulli avec un arbre ; les coefficients binomiaux (Terminale — Dénombrement )
permettent maintenant de traiter n’importe quel nombre de répétitions.
1. Succession d’épreuves indépendantes
Modèle. On répète des épreuves aléatoires indépendantes les unes des autres (le résultat de l’une n’influence pas
les autres). Une issue de l’expérience globale est une liste ( x 1 , x 2 , … , x n ) (x_1, x_2, \dots, x_n) ( x 1 , x 2 , … , x n ) de résultats : c’est un élément du
produit cartésien des univers. Dans ce modèle,
P ( ( x 1 , x 2 , … , x n ) ) = P ( x 1 ) × P ( x 2 ) × ⋯ × P ( x n ) . P\big((x_1, x_2, \dots, x_n)\big) = P(x_1) \times P(x_2) \times \dots \times P(x_n). P ( ( x 1 , x 2 , … , x n ) ) = P ( x 1 ) × P ( x 2 ) × ⋯ × P ( x n ) .
Sur un arbre, on multiplie les probabilités le long d’un chemin (et les branches de niveau 2 sont les mêmes quel
que soit le résultat de niveau 1).
Exemple. On tire une boule dans une urne contenant 3 rouges et 2 vertes, puis on lance un dé équilibré. Les deux
épreuves sont indépendantes : P ( rouge et 6 ) = 3 5 × 1 6 = 1 10 P(\text{rouge et } 6) = \dfrac35 \times \dfrac16 = \dfrac1{10} P ( rouge et 6 ) = 5 3 × 6 1 = 10 1 .
Contre-exemple. Tirer successivement sans remise deux boules de l’urne : la composition change après le premier
tirage, les épreuves ne sont pas indépendantes (il faut des probabilités conditionnelles).
→ S’entraîner : Exercice 1
2. Épreuve et loi de Bernoulli
Définition. Une épreuve de Bernoulli est une expérience aléatoire à deux issues , appelées succès (S S S ) et
échec (S ‾ \overline S S ). On note p p p la probabilité du succès, 1 − p 1 - p 1 − p celle de l’échec.
Définition. La variable aléatoire X X X qui vaut 1 1 1 en cas de succès et 0 0 0 en cas d’échec suit la loi de Bernoulli de
paramètre p p p :
k k k 0 0 0 1 1 1 P ( X = k ) P(X = k) P ( X = k ) 1 − p 1 - p 1 − p p p p
Propriété. E ( X ) = p E(X) = p E ( X ) = p et V ( X ) = p ( 1 − p ) V(X) = p(1 - p) V ( X ) = p ( 1 − p ) .
Justification. E ( X ) = 0 × ( 1 − p ) + 1 × p = p E(X) = 0 \times (1 - p) + 1 \times p = p E ( X ) = 0 × ( 1 − p ) + 1 × p = p ; par König-Huygens, V ( X ) = E ( X 2 ) − E ( X ) 2 = p − p 2 = p ( 1 − p ) V(X) = E(X^2) - E(X)^2 = p - p^2 = p(1 - p) V ( X ) = E ( X 2 ) − E ( X ) 2 = p − p 2 = p ( 1 − p ) (car X 2 = X X^2 = X X 2 = X ).
Exemple. Un joueur de basket réussit un lancer franc avec une probabilité de 0,8 0{,}8 0 , 8 . Un lancer est une épreuve de
Bernoulli de paramètre 0,8 0{,}8 0 , 8 ; la variable « nombre de paniers sur un lancer » a pour espérance 0,8 0{,}8 0 , 8 et pour variance
0,16 0{,}16 0 , 16 .
→ S’entraîner : Exercice 2
3. Schéma de Bernoulli et loi binomiale
Définition. Un schéma de Bernoulli de paramètres n n n et p p p est la répétition de n n n épreuves de Bernoulli
identiques (même p p p ) et indépendantes .
Définition. La variable aléatoire X X X qui compte le nombre de succès dans un schéma de Bernoulli de paramètres
n n n et p p p suit la loi binomiale de paramètres n n n et p p p , notée B ( n , p ) \mathcal{B}(n, p) B ( n , p ) . Elle prend les valeurs 0 , 1 , … , n 0, 1, \dots, n 0 , 1 , … , n .
Théorème. Si X X X suit la loi B ( n , p ) \mathcal{B}(n, p) B ( n , p ) , alors pour tout entier k k k entre 0 0 0 et n n n :
P ( X = k ) = ( n k ) p k ( 1 − p ) n − k . P(X = k) = \binom nk\,p^k\,(1 - p)^{n - k}. P ( X = k ) = ( k n ) p k ( 1 − p ) n − k .
AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTo2MzBmYjgyOC04ODNlLTQ4NTgtYjhkMy0wNDViZGM5ZjFkY2IAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaERGI9hD8/5h8iih/I38brgAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDpjZmU5YmMyYS0wZjc2LTQxNmEtYTBhMS1lOGE1YjM2ODBjZTVscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNoZrUFbthaA+nCgivtEfUMNAAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggS5G8aGT02SuA4yZkl8j3HtYIiJiyo7kHKQm2Vr/Jqw6kZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaIA9uspoGlj2HiazZnOnKCAAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCCicfdYwgn8f2+A6deK+pKYvUiQndy1c/wX67t90hwizmRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOjYzMGZiODI4LTg4M2UtNDg1OC1iOGQzLTA0NWJkYzlmMWRjYi9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjBiYmRjZGRjLWE3YjUtNDU5NC1iNzM4LWQ2MDVkZjRjZjIxN3JjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCBLkbxoZPTZK4DjJmSXyPce1giImLKjuQcpCbZWv8mrDqJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggtHo5pHvpdiGyAnsVCtRoEQMqDy/0JfGgo0uJGCqIawiiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFgg2Z9qutRiV4UriSYGqgv/fPyYgfpW3Z30L1KAAxj3VFF0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQG1DjHpBVSQj3sZ64Z65ZbLl4/zs2XRhbAe63uiEt8RnwmWTVjd/Fnz2vD5tf9X3HOhT6CuMOgfl/wUNIHk1wzs=
p
p
p
p
p
p
S
1 − p
1 − p
E
S
1 − p
1 − p
p
p
S
1 − p
1 − p
E
E
S
1 − p
1 − p
p
p
p
p
S
1 − p
1 − p
E
S
1 − p
1 − p
p
p
S
1 − p
1 − p
E
E
E
SSS
X = 3
SSE
X = 2
SES
X = 2
SEE
X = 1
ESS
X = 2
ESE
X = 1
EES
X = 1
EEE
X = 0
3 chemins à 2 succès : P(X = 2) = 3p²(1 − p)
Schéma de Bernoulli avec n = 3 : chaque chemin à 2 succès a pour probabilité p²(1 − p), et il y a
« 2 parmi 3 » = 3 tels chemins (en orange). Donc P(X = 2) = 3p²(1 − p).
🧠 Démonstration — expression de la probabilité de k succès (exigible au programme)
L’événement { X = k } \{X = k\} { X = k } est formé des issues (listes de n n n résultats) qui comportent exactement k k k succès et n − k n - k n − k échecs.
Probabilité d’une telle issue. Les épreuves étant indépendantes, on multiplie : k k k facteurs p p p et n − k n - k n − k facteurs
1 − p 1 - p 1 − p , soit p k ( 1 − p ) n − k p^k(1 - p)^{n-k} p k ( 1 − p ) n − k , quelle que soit la position des succès.
Nombre de ces issues. Une issue à k k k succès est déterminée par l’ensemble des positions (parmi 1 , 2 , … , n 1, 2, \dots, n 1 , 2 , … , n ) où
se trouvent les succès : c’est une partie à k k k éléments d’un ensemble à n n n éléments. Il y en a ( n k ) \dbinom nk ( k n ) .
Les issues étant incompatibles, on additionne : P ( X = k ) = ( n k ) p k ( 1 − p ) n − k P(X = k) = \dbinom nk\,p^k(1 - p)^{n-k} P ( X = k ) = ( k n ) p k ( 1 − p ) n − k .
Propriété (admise ici, démontrée au chapitre suivant ). Si X X X suit B ( n , p ) \mathcal{B}(n, p) B ( n , p ) :
E ( X ) = n p E(X) = np E ( X ) = n p et V ( X ) = n p ( 1 − p ) V(X) = np(1 - p) V ( X ) = n p ( 1 − p ) .
Exemple. Un QCM comporte 10 questions à 4 réponses dont une seule juste ; un élève répond au hasard. Le nombre X X X
de bonnes réponses suit B ( 10 ; 0,25 ) \mathcal{B}(10\,;\,0{,}25) B ( 10 ; 0 , 25 ) (10 épreuves identiques et indépendantes, succès = « réponse juste »).
P ( X = 5 ) = ( 10 5 ) × 0,25 5 × 0,75 5 ≈ 0,058 P(X = 5) = \dbinom{10}{5} \times 0{,}25^5 \times 0{,}75^5 \approx 0{,}058 P ( X = 5 ) = ( 5 10 ) × 0 , 2 5 5 × 0 , 7 5 5 ≈ 0 , 058 .
P ( X ⩾ 1 ) = 1 − P ( X = 0 ) = 1 − 0,75 10 ≈ 0,944 P(X \geqslant 1) = 1 - P(X = 0) = 1 - 0{,}75^{10} \approx 0{,}944 P ( X ⩾ 1 ) = 1 − P ( X = 0 ) = 1 − 0 , 7 5 10 ≈ 0 , 944 .
E ( X ) = 10 × 0,25 = 2,5 E(X) = 10 \times 0{,}25 = 2{,}5 E ( X ) = 10 × 0 , 25 = 2 , 5 : en moyenne, 2,5 2{,}5 2 , 5 bonnes réponses.
→ S’entraîner : Exercice 3 ·
Exercice 4
4. Calculer avec la loi binomiale
À la calculatrice. Les calculatrices donnent directement P ( X = k ) P(X = k) P ( X = k ) (« binomFdp », « BinomialPD ») et la fonction de
répartition P ( X ⩽ k ) P(X \leqslant k) P ( X ⩽ k ) (« binomFRép », « BinomialCD »). On en déduit :
P ( X ⩾ k ) = 1 − P ( X ⩽ k − 1 ) P(X \geqslant k) = 1 - P(X \leqslant k - 1) P ( X ⩾ k ) = 1 − P ( X ⩽ k − 1 ) ;
P ( a ⩽ X ⩽ b ) = P ( X ⩽ b ) − P ( X ⩽ a − 1 ) P(a \leqslant X \leqslant b) = P(X \leqslant b) - P(X \leqslant a - 1) P ( a ⩽ X ⩽ b ) = P ( X ⩽ b ) − P ( X ⩽ a − 1 ) .
En Python.
from math import comb
def binom_pdf (n, p, k):
"""P(X = k) pour X de loi B(n, p)."""
return comb(n, k) * p ** k * ( 1 - p) ** (n - k)
def binom_cdf (n, p, k):
"""P(X <= k)."""
return sum (binom_pdf(n, p, i) for i in range (k + 1 ))
print ( round (binom_pdf( 10 , 0.25 , 5 ), 4 )) # 0.0584
print ( round ( 1 - binom_cdf( 10 , 0.25 , 4 ), 4 )) # 0.0781 : P(X >= 5)
AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTo1NjdkOWIyMS0yNzlhLTRiMzctOGUyMC0zYWMwNjI2ZDU5NTcAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaD+RS3i6ymKgk6VxP4RSDKsAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDo3ODdiMTY2MS0wNGM5LTRjMjEtYmI5MC05MmY5ODczMTIwYjlscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNoJ6RWX7lsSv590D3TVK5j+gAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggV+LIq751fX7K8dHbnC4Vll7332XIaVtci8FjMOro/h6kZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaNpxnec5rsRidhyHbKjeaaYAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCCvqjjtVv//osRTKkAPtjy5hbaIhKsGohq5D84pOJheZWRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOjU2N2Q5YjIxLTI3OWEtNGIzNy04ZTIwLTNhYzA2MjZkNTk1Ny9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjAzMDI0ODNkLWZjZDgtNGYzNC1iMWI1LWFiNzI0OWFkZmNmY3JjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCBX4sirvnV9fsrx0ducLhWWXvffZchpW1yLwWMw6uj+HqJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFgg8zmbka68w1sxqfrFx8RAKK/EM2DvSj/YPtHK+UAhq2SiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFgg/NayMwKtp3HPS8ds7TGxcdRalaS6slDippJU9d4bdHJ0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQEzxZbrpxa1t0TaXcYzWLvpL7p8RwWLRnrmRB6rPx4j96si3h3hNvjvcSqDKhF9bZwffUxW55EtfR4kdANloGHc=
k
P(X = k)
0
E(X) = 6
E(X) = 6
P(2 ⩽ X ⩽ 10) ≈ 0,975
P(2 ⩽ X ⩽ 10) ≈ 0,975
2
2
4
4
6
6
8
8
10
10
12
12
14
14
16
16
18
18
20
20
0,05
0,05
0,1
0,1
0,15
0,15
0,2
0,2
Diagramme en bâtons de la loi B(20 ; 0,3). Les valeurs les plus probables sont proches de l'espérance
np = 6. Les bâtons orange (de 2 à 10) totalisent une probabilité d'environ 0,975.
→ S’entraîner : Exercice 5 ·
Exercice 6
5. Problèmes de seuil et d’intervalle
📋 Méthode — Seuil : combien de répétitions pour avoir « au moins un succès » avec une probabilité donnée ?
P ( X ⩾ 1 ) = 1 − ( 1 − p ) n P(X \geqslant 1) = 1 - (1 - p)^n P ( X ⩾ 1 ) = 1 − ( 1 − p ) n . On résout 1 − ( 1 − p ) n ⩾ α 1 - (1 - p)^n \geqslant \alpha 1 − ( 1 − p ) n ⩾ α avec le logarithme (attention : ln ( 1 − p ) < 0 \ln(1 - p) < 0 ln ( 1 − p ) < 0 change le sens).
Exemple : une pièce est défectueuse avec probabilité 0,02 0{,}02 0 , 02 . Combien faut-il en contrôler pour trouver au moins une pièce
défectueuse avec une probabilité d’au moins 0,99 0{,}99 0 , 99 ? 1 − 0,98 n ⩾ 0,99 ⟺ 0,98 n ⩽ 0,01 ⟺ n ⩾ ln 0,01 ln 0,98 ≈ 227,9 1 - 0{,}98^n \geqslant 0{,}99 \iff 0{,}98^n \leqslant 0{,}01 \iff n \geqslant \dfrac{\ln 0{,}01}{\ln 0{,}98} \approx 227{,}9 1 − 0 , 9 8 n ⩾ 0 , 99 ⟺ 0 , 9 8 n ⩽ 0 , 01 ⟺ n ⩾ ln 0 , 98 ln 0 , 01 ≈ 227 , 9 .
Il faut en contrôler au moins 228 228 228 .
📋 Méthode — Intervalle I tel que P(X ∈ I) ⩾ 0,95
On cherche a a a et b b b tels que P ( X < a ) ⩽ 0,025 P(X < a) \leqslant 0{,}025 P ( X < a ) ⩽ 0 , 025 et P ( X > b ) ⩽ 0,025 P(X > b) \leqslant 0{,}025 P ( X > b ) ⩽ 0 , 025 :
a a a est le plus petit entier tel que P ( X ⩽ a ) > 0,025 P(X \leqslant a) > 0{,}025 P ( X ⩽ a ) > 0 , 025 ;
b b b est le plus petit entier tel que P ( X ⩽ b ) ⩾ 0,975 P(X \leqslant b) \geqslant 0{,}975 P ( X ⩽ b ) ⩾ 0 , 975 .
Alors P ( a ⩽ X ⩽ b ) ⩾ 0,95 P(a \leqslant X \leqslant b) \geqslant 0{,}95 P ( a ⩽ X ⩽ b ) ⩾ 0 , 95 . Pour B ( 20 ; 0,3 ) \mathcal{B}(20\,;\,0{,}3) B ( 20 ; 0 , 3 ) : P ( X ⩽ 1 ) ≈ 0,008 P(X \leqslant 1) \approx 0{,}008 P ( X ⩽ 1 ) ≈ 0 , 008 , P ( X ⩽ 2 ) ≈ 0,035 P(X \leqslant 2) \approx 0{,}035 P ( X ⩽ 2 ) ≈ 0 , 035 , donc a = 2 a = 2 a = 2 ;
P ( X ⩽ 9 ) ≈ 0,952 P(X \leqslant 9) \approx 0{,}952 P ( X ⩽ 9 ) ≈ 0 , 952 , P ( X ⩽ 10 ) ≈ 0,983 P(X \leqslant 10) \approx 0{,}983 P ( X ⩽ 10 ) ≈ 0 , 983 , donc b = 10 b = 10 b = 10 . On obtient P ( 2 ⩽ X ⩽ 10 ) ≈ 0,975 P(2 \leqslant X \leqslant 10) \approx 0{,}975 P ( 2 ⩽ X ⩽ 10 ) ≈ 0 , 975 .
Exemple (surréservation). Un avion a 200 places ; chaque passager ayant réservé se présente avec une probabilité de
0,93 0{,}93 0 , 93 , indépendamment des autres. La compagnie vend n n n billets. Le nombre de passagers qui se présentent suit
B ( n ; 0,93 ) \mathcal{B}(n\,;\,0{,}93) B ( n ; 0 , 93 ) , et il y a surréservation si plus de 200 se présentent. Pour n = 205 n = 205 n = 205 , ce risque vaut environ 0,001 0{,}001 0 , 001 ;
pour n = 209 n = 209 n = 209 , environ 0,04 0{,}04 0 , 04 ; pour n = 210 n = 210 n = 210 , environ 0,07 0{,}07 0 , 07 . Si la compagnie accepte un risque de 5 % 5\,\% 5 % , elle peut vendre
jusqu’à 209 209 209 billets.
Simulation. La planche de Galton : une bille rebondit sur n n n rangées de clous et part à droite avec la probabilité p p p ;
le numéro de la case d’arrivée suit B ( n , p ) \mathcal{B}(n, p) B ( n , p ) .
from random import random
def galton (n, p):
"""Numéro de la case d'arrivée (nombre de rebonds à droite)."""
case = 0
for i in range (n):
if random() < p:
case = case + 1
return case
cases = [ 0 ] * 11
for bille in range ( 10000 ):
cases[galton( 10 , 0.5 )] += 1
print (cases) # les cases du milieu sont les plus remplies
→ S’entraîner : Exercice 7 ·
Exercice 8 ·
Exercice 9
À retenir.
Épreuves indépendantes : on multiplie les probabilités le long d’un chemin.
Bernoulli : deux issues, E = p E = p E = p , V = p ( 1 − p ) V = p(1 - p) V = p ( 1 − p ) .
X ∼ B ( n , p ) X \sim \mathcal{B}(n, p) X ∼ B ( n , p ) = nombre de succès sur n n n épreuves identiques et indépendantes : P ( X = k ) = ( n k ) p k ( 1 − p ) n − k P(X = k) = \dbinom nk p^k(1-p)^{n-k} P ( X = k ) = ( k n ) p k ( 1 − p ) n − k ;
E ( X ) = n p E(X) = np E ( X ) = n p , V ( X ) = n p ( 1 − p ) V(X) = np(1 - p) V ( X ) = n p ( 1 − p ) .
P ( X ⩾ 1 ) = 1 − ( 1 − p ) n P(X \geqslant 1) = 1 - (1-p)^n P ( X ⩾ 1 ) = 1 − ( 1 − p ) n ; seuils avec ln \ln ln ; intervalles avec la fonction de répartition.