Ce que tu sais déjà. Tu connais le cercle trigonométrique, le radian, le cosinus et le sinus d’un réel, les
valeurs remarquables, les angles associés et la relation cos 2 x + sin 2 x = 1 \cos^2 x + \sin^2 x = 1 cos 2 x + sin 2 x = 1
(Première — Trigonométrie ). En Terminale, on étudie x ↦ cos x x \mapsto \cos x x ↦ cos x et x ↦ sin x x \mapsto \sin x x ↦ sin x
comme des fonctions : courbes, dérivées, variations.
1. Définition des fonctions sinus et cosinus
Définition. Pour tout réel x x x , on note M M M le point du cercle trigonométrique associé à x x x (par enroulement de la
droite des réels). Ses coordonnées sont ( cos x ; sin x ) (\cos x\,;\,\sin x) ( cos x ; sin x ) .
La fonction cosinus est la fonction x ↦ cos x x \mapsto \cos x x ↦ cos x , définie sur R \mathbb{R} R .
La fonction sinus est la fonction x ↦ sin x x \mapsto \sin x x ↦ sin x , définie sur R \mathbb{R} R .
Propriétés immédiates. Pour tout réel x x x : − 1 ⩽ cos x ⩽ 1 -1 \leqslant \cos x \leqslant 1 − 1 ⩽ cos x ⩽ 1 , − 1 ⩽ sin x ⩽ 1 -1 \leqslant \sin x \leqslant 1 − 1 ⩽ sin x ⩽ 1 et cos 2 x + sin 2 x = 1 \cos^2 x + \sin^2 x = 1 cos 2 x + sin 2 x = 1 .
Rappel des valeurs remarquables.
x x x 0 0 0 π 6 \dfrac\pi6 6 π π 4 \dfrac\pi4 4 π π 3 \dfrac\pi3 3 π π 2 \dfrac\pi2 2 π π \pi π cos x \cos x cos x 1 1 1 3 2 \dfrac{\sqrt3}2 2 3 2 2 \dfrac{\sqrt2}2 2 2 1 2 \dfrac12 2 1 0 0 0 − 1 -1 − 1 sin x \sin x sin x 0 0 0 1 2 \dfrac12 2 1 2 2 \dfrac{\sqrt2}2 2 2 3 2 \dfrac{\sqrt3}2 2 3 1 1 1 0 0 0
→ S’entraîner : Exercice 1
2. Périodicité et parité
Périodicité. Les réels x x x et x + 2 π x + 2\pi x + 2 π correspondent au même point du cercle (un tour complet). Donc, pour tout
réel x x x :
cos ( x + 2 π ) = cos x et sin ( x + 2 π ) = sin x . \cos(x + 2\pi) = \cos x \qquad\text{et}\qquad \sin(x + 2\pi) = \sin x. cos ( x + 2 π ) = cos x et sin ( x + 2 π ) = sin x .
On dit que les fonctions cosinus et sinus sont périodiques de période 2 π 2\pi 2 π . Graphiquement, la courbe est
invariante par la translation de vecteur 2 π ı ⃗ 2\pi\,\vec\imath 2 π : il suffit de la tracer sur un intervalle de longueur 2 π 2\pi 2 π ,
par exemple [ − π ; π ] [-\pi\,;\,\pi] [ − π ; π ] , puis de la « recopier ».
Parité. Les points associés à x x x et − x -x − x sont symétriques par rapport à l’axe des abscisses. Donc, pour tout x x x :
cos ( − x ) = cos x et sin ( − x ) = − sin x . \cos(-x) = \cos x \qquad\text{et}\qquad \sin(-x) = -\sin x. cos ( − x ) = cos x et sin ( − x ) = − sin x .
La fonction cosinus est paire : sa courbe est symétrique par rapport à l’axe des ordonnées.
La fonction sinus est impaire : sa courbe est symétrique par rapport à l’origine.
On peut donc restreindre l’étude à [ 0 ; π ] [0\,;\,\pi] [ 0 ; π ] , puis compléter par symétrie et par périodicité.
Exemple. f ( x ) = x sin x f(x) = x\sin x f ( x ) = x sin x : f ( − x ) = ( − x ) sin ( − x ) = ( − x ) ( − sin x ) = x sin x = f ( x ) f(-x) = (-x)\sin(-x) = (-x)(-\sin x) = x\sin x = f(x) f ( − x ) = ( − x ) sin ( − x ) = ( − x ) ( − sin x ) = x sin x = f ( x ) : f f f est paire.
g ( x ) = cos ( 2 x ) g(x) = \cos(2x) g ( x ) = cos ( 2 x ) : g ( x + π ) = cos ( 2 x + 2 π ) = cos ( 2 x ) = g ( x ) g(x + \pi) = \cos(2x + 2\pi) = \cos(2x) = g(x) g ( x + π ) = cos ( 2 x + 2 π ) = cos ( 2 x ) = g ( x ) : g g g est périodique de période π \pi π .
→ S’entraîner : Exercice 2
3. Courbes représentatives
AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTpjNjQyZGU4ZC04NTIwLTQ2ODUtYjE2Yi02ZDYyZGFjOWIxODQAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaEqkNqGRr57hcba6DgGzDGkAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDpkNDBkZmEzZC1mOGIwLTQ0M2QtOTNjNi1iZDZlNzE1YWFiNjNscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNodAZR0rn5A0z43ZLhLwe57AAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggmgJ3CnmFM2JfewiXeY3SKWIhX8+qgJ/biGUetK0TP/ykZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaHYR1068gpHasTLBV1vt7fQAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCCZ7f0IK8x1+8w0U65Q+fGnO6xYXq0hlTzFdVQPEG0lbGRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOmM2NDJkZThkLTg1MjAtNDY4NS1iMTZiLTZkNjJkYWM5YjE4NC9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjIxMzM1NDk0LWU4NjYtNDJhMy1hYWFjLTQ0ZTk5OWQ5ZThhYnJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCCaAncKeYUzYl97CJd5jdIpYiFfz6qAn9uIZR60rRM//KJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggWnL3ig6ksKt7djN4rMyWEJLIPGNjRtWwLHJTchNqZOyiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFggKe3YW4hKTv5w2ywFuFj/+iTYJ+zn5L8YvFyMrnoHyqZ0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQBbA/FkUovCikHmjTmeUByXdbRgSKwdS5RVsHbhbvRTokYbQWcZOeV3acUGs1txlsQv6RctqSf73M2nZjAW9DGw=
x
y
0
y = sin x
y = sin x
y = cos x
y = cos x
−2π
−2π
−3π/2
−3π/2
−π
−π
−π/2
−π/2
π/2
π/2
π
π
3π/2
3π/2
2π
2π
1
1
−1
−1
Les courbes de sinus et de cosinus (sinusoïdes) sur [−2π ; 2π]. La courbe de cosinus se déduit de celle
de sinus par un décalage de π/2 vers la gauche : cos x = sin(x + π/2).
Lecture. Sur [ 0 ; π ] [0\,;\,\pi] [ 0 ; π ] , cos \cos cos décroît de 1 1 1 à − 1 -1 − 1 ; sin \sin sin croît de 0 0 0 à 1 1 1 sur [ 0 ; π 2 ] \left[0\,;\,\dfrac\pi2\right] [ 0 ; 2 π ] puis décroît de
1 1 1 à 0 0 0 sur [ π 2 ; π ] \left[\dfrac\pi2\,;\,\pi\right] [ 2 π ; π ] . Les deux courbes oscillent entre − 1 -1 − 1 et 1 1 1 .
Lire des solutions sur les courbes. Le nombre de solutions de cos x = a \cos x = a cos x = a sur un intervalle est le nombre de points
d’intersection de la courbe de cosinus avec la droite horizontale y = a y = a y = a .
Lien avec le cercle. sin x \sin x sin x est l’ordonnée du point M M M ; cos x \cos x cos x est son abscisse . Quand M M M tourne à vitesse
constante, son ordonnée décrit la sinusoïde.
→ S’entraîner : Exercice 3
4. Dérivées et variations
Propriété (admise). Les fonctions sinus et cosinus sont dérivables sur R \mathbb{R} R et
sin ′ = cos et cos ′ = − sin . \sin' = \cos \qquad\text{et}\qquad \cos' = -\sin. sin ′ = cos et cos ′ = − sin .
Conséquences.
Par composée avec x ↦ a x + b x \mapsto ax + b x ↦ a x + b : ( sin ( a x + b ) ) ′ = a cos ( a x + b ) \big(\sin(ax + b)\big)' = a\cos(ax + b) ( sin ( a x + b ) ) ′ = a cos ( a x + b ) et ( cos ( a x + b ) ) ′ = − a sin ( a x + b ) \big(\cos(ax + b)\big)' = -a\sin(ax + b) ( cos ( a x + b ) ) ′ = − a sin ( a x + b ) .
Plus généralement, ( sin u ) ′ = u ′ cos u (\sin u)' = u'\cos u ( sin u ) ′ = u ′ cos u et ( cos u ) ′ = − u ′ sin u (\cos u)' = -u'\sin u ( cos u ) ′ = − u ′ sin u .
Nombre dérivé en 0 0 0 : lim x → 0 sin x x = sin ′ ( 0 ) = cos 0 = 1 \displaystyle\lim_{x \to 0} \frac{\sin x}{x} = \sin'(0) = \cos 0 = 1 x → 0 lim x sin x = sin ′ ( 0 ) = cos 0 = 1 .
Tableau de variations sur [ 0 ; π ] [0\,;\,\pi] [ 0 ; π ] . cos ′ = − sin ⩽ 0 \cos' = -\sin \leqslant 0 cos ′ = − sin ⩽ 0 sur [ 0 ; π ] [0\,;\,\pi] [ 0 ; π ] : cos \cos cos décroît de 1 1 1 à − 1 -1 − 1 .
sin ′ = cos \sin' = \cos sin ′ = cos est positif sur [ 0 ; π 2 ] \left[0\,;\,\dfrac\pi2\right] [ 0 ; 2 π ] et négatif sur [ π 2 ; π ] \left[\dfrac\pi2\,;\,\pi\right] [ 2 π ; π ] : sin \sin sin croît de 0 0 0 à 1 1 1 puis décroît
de 1 1 1 à 0 0 0 .
Exemples. ( sin 3 x ) ′ = 3 cos 3 x (\sin 3x)' = 3\cos 3x ( sin 3 x ) ′ = 3 cos 3 x ; ( cos ( 2 x − π 4 ) ) ′ = − 2 sin ( 2 x − π 4 ) \left(\cos\left(2x - \dfrac\pi4\right)\right)' = -2\sin\left(2x - \dfrac\pi4\right) ( cos ( 2 x − 4 π ) ) ′ = − 2 sin ( 2 x − 4 π ) ;
( x cos x ) ′ = cos x − x sin x (x\cos x)' = \cos x - x\sin x ( x cos x ) ′ = cos x − x sin x ; ( cos 2 x ) ′ = 2 cos x × ( − sin x ) = − 2 sin x cos x (\cos^2 x)' = 2\cos x \times (-\sin x) = -2\sin x\cos x ( cos 2 x ) ′ = 2 cos x × ( − sin x ) = − 2 sin x cos x .
→ S’entraîner : Exercice 4
5. Équations et inéquations trigonométriques
Propriété. Pour a ∈ [ − 1 ; 1 ] a \in [-1\,;\,1] a ∈ [ − 1 ; 1 ] , on lit les solutions sur le cercle trigonométrique .
cos x = cos α ⟺ x = α + 2 k π \cos x = \cos\alpha \iff x = \alpha + 2k\pi cos x = cos α ⟺ x = α + 2 k π ou x = − α + 2 k π x = -\alpha + 2k\pi x = − α + 2 k π (k ∈ Z k \in \mathbb{Z} k ∈ Z ).
sin x = sin α ⟺ x = α + 2 k π \sin x = \sin\alpha \iff x = \alpha + 2k\pi sin x = sin α ⟺ x = α + 2 k π ou x = π − α + 2 k π x = \pi - \alpha + 2k\pi x = π − α + 2 k π (k ∈ Z k \in \mathbb{Z} k ∈ Z ).
Sur [ − π ; π ] [-\pi\,;\,\pi] [ − π ; π ] , il y a en général deux solutions ; si ∣ a ∣ > 1 |a| > 1 ∣ a ∣ > 1 , aucune .
📋 Méthode — Résoudre cos x ⩾ a sur [−π ; π]
Trouver un réel α ∈ [ 0 ; π ] \alpha \in [0\,;\,\pi] α ∈ [ 0 ; π ] tel que cos α = a \cos\alpha = a cos α = a (valeur remarquable).
Placer sur le cercle les deux points d’abscisse a a a : ceux associés à α \alpha α et − α -\alpha − α .
Repérer l’arc où l’abscisse est ⩾ a \geqslant a ⩾ a (à droite de la droite verticale x = a x = a x = a ).
Lire l’intervalle correspondant dans [ − π ; π ] [-\pi\,;\,\pi] [ − π ; π ] .
Exemple : cos x ⩾ 1 2 \cos x \geqslant \dfrac12 cos x ⩾ 2 1 . cos π 3 = 1 2 \cos\dfrac\pi3 = \dfrac12 cos 3 π = 2 1 . L’arc à droite de la droite d’abscisse 1 2 \dfrac12 2 1 va de − π 3 -\dfrac\pi3 − 3 π à π 3 \dfrac\pi3 3 π :
S = [ − π 3 ; π 3 ] \mathcal{S} = \left[-\dfrac\pi3\,;\,\dfrac\pi3\right] S = [ − 3 π ; 3 π ] .
AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTo1YmZmNWIwZC1mOTE4LTRiYWUtYWQxMC0yNjk2MjAwYjg1ZDcAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaDzgsdv8QY1uL8c8Tzir3BsAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDozYjgxYzNjNy04YWIxLTQ5ZTEtYjJhNy1jZWFmZGEwNWMzYjlscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNowNk+r4f6rknyZqQSgqXhnwAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggZn/9mn3E9yJh0uqUngPOKAJTR3z5HZf4JiB0E64jkz+kZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaHHyuz9AmEKf1ery93RORooAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCDrdxEwMAwKRBEogRws3H8SYJn25MglPQW7uZq1MEDGb2RuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOjViZmY1YjBkLWY5MTgtNGJhZS1hZDEwLTI2OTYyMDBiODVkNy9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjZhYjQwMzMwLTEwOGItNDVhMS04MzEzLTg1ODg4Mzk4MGJmMHJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCBmf/2afcT3ImHS6pSeA84oAlNHfPkdl/gmIHQTriOTP6JjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggBTVG7ZgJBfTsf/ybJ5Qb+KOSyHVjuRC7xUdQti4LlteiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFggFXnAbtjaMrFVgUB2uqMJLm+IyT0hwRoyoW5+KtBs4a10Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQPvdz6Y8varRS/kPvYJHPQXZTlzXvqOvDJ6LCNl/+wQticEV8Za4P4ffiqqQUVSLsUP8dZTo7+1Ahdy/I0xXkjo=
π/3
π/3
−π/3
−π/3
1/2
1/2
1
1
−1
−1
x = 1/2
x = 1/2
cos x ⩾ 1/2
cos x ⩾ 1/2
Résolution de cos x ⩾ 1/2 sur [−π ; π] : les points du cercle d'abscisse au moins 1/2 forment l'arc
allant de −π/3 à π/3.
Exemples (sur [ − π ; π ] [-\pi\,;\,\pi] [ − π ; π ] ).
sin x = − 1 2 \sin x = -\dfrac12 sin x = − 2 1 : sin ( − π 6 ) = − 1 2 \sin\left(-\dfrac\pi6\right) = -\dfrac12 sin ( − 6 π ) = − 2 1 , d’où x = − π 6 x = -\dfrac\pi6 x = − 6 π ou x = π − ( − π 6 ) − 2 π = − 5 π 6 x = \pi - \left(-\dfrac\pi6\right) - 2\pi = -\dfrac{5\pi}6 x = π − ( − 6 π ) − 2 π = − 6 5 π .
sin x > 0 \sin x > 0 sin x > 0 : les points d’ordonnée positive sont sur le demi-cercle supérieur : S = ] 0 ; π [ \mathcal{S} = \,]0\,;\,\pi[ S = ] 0 ; π [ .
→ S’entraîner : Exercice 5 ·
Exercice 6
6. Étudier une fonction trigonométrique
📋 Méthode — Étude d'une fonction construite avec sin et cos
Chercher une période et une parité pour réduire l’intervalle d’étude.
Dériver, puis factoriser la dérivée (souvent grâce à sin 2 x = 2 sin x cos x \sin 2x = 2\sin x\cos x sin 2 x = 2 sin x cos x ou en mettant sin x \sin x sin x en facteur).
Étudier le signe de chaque facteur sur l’intervalle réduit, à l’aide du cercle.
Dresser le tableau de variations, puis compléter la courbe par symétrie et périodicité.
Exemple (une inégalité). Soit f ( x ) = sin x − x f(x) = \sin x - x f ( x ) = sin x − x sur [ 0 ; + ∞ [ [0\,;\,+\infty[ [ 0 ; + ∞ [ . f ′ ( x ) = cos x − 1 ⩽ 0 f'(x) = \cos x - 1 \leqslant 0 f ′ ( x ) = cos x − 1 ⩽ 0 : f f f est décroissante,
donc f ( x ) ⩽ f ( 0 ) = 0 f(x) \leqslant f(0) = 0 f ( x ) ⩽ f ( 0 ) = 0 . Pour tout x ⩾ 0 x \geqslant 0 x ⩾ 0 , sin x ⩽ x \sin x \leqslant x sin x ⩽ x .
Modélisation. Les phénomènes périodiques (marées, courant alternatif, son, saisons) sont modélisés par des
fonctions t ↦ A cos ( ω t + φ ) + B t \mapsto A\cos(\omega t + \varphi) + B t ↦ A cos ( ω t + φ ) + B , de période 2 π ω \dfrac{2\pi}{\omega} ω 2 π , qui oscillent entre B − A B - A B − A et B + A B + A B + A (A > 0 A > 0 A > 0 ).
→ S’entraîner : Exercice 7 ·
Exercice 8 ·
Exercice 9
À retenir.
cos \cos cos et sin \sin sin sont définies sur R \mathbb{R} R , à valeurs dans [ − 1 ; 1 ] [-1\,;\,1] [ − 1 ; 1 ] , périodiques de période 2 π 2\pi 2 π .
cos ( − x ) = cos x \cos(-x) = \cos x cos ( − x ) = cos x (paire) ; sin ( − x ) = − sin x \sin(-x) = -\sin x sin ( − x ) = − sin x (impaire).
sin ′ = cos \sin' = \cos sin ′ = cos , cos ′ = − sin \cos' = -\sin cos ′ = − sin ; ( sin u ) ′ = u ′ cos u (\sin u)' = u'\cos u ( sin u ) ′ = u ′ cos u , ( cos u ) ′ = − u ′ sin u (\cos u)' = -u'\sin u ( cos u ) ′ = − u ′ sin u ; lim x → 0 sin x x = 1 \lim_{x \to 0} \dfrac{\sin x}{x} = 1 lim x → 0 x sin x = 1 .
Équations, inéquations : toujours lire sur le cercle (abscisse pour cos \cos cos , ordonnée pour sin \sin sin ).