Aller au contenu principal
Terminale⏱ 4 séances

Fonctions sinus et cosinus

Ce que tu vas apprendre

  • Définir les fonctions sinus et cosinus sur ℝ à partir du cercle trigonométrique
  • Connaître et interpréter graphiquement la parité et la périodicité
  • Connaître les courbes représentatives de sin et cos
  • Connaître les dérivées de sin et cos et dériver sin(ax + b), cos(ax + b)
  • Résoudre cos x = a, sin x = a et des inéquations du type cos x ≤ a sur [−π ; π]
  • Étudier une fonction simple construite avec sin et cos
Notions clésfonction sinus, fonction cosinuspériodicité 2πcos paire, sin impairesinusoïdesin' = cos, cos' = −sinéquations et inéquations trigonométriques

Ce que tu sais déjà. Tu connais le cercle trigonométrique, le radian, le cosinus et le sinus d’un réel, les valeurs remarquables, les angles associés et la relation cos⁡2x+sin⁡2x=1\cos^2 x + \sin^2 x = 1 (Première — Trigonométrie). En Terminale, on étudie x↦cos⁡xx \mapsto \cos x et x↦sin⁡xx \mapsto \sin x comme des fonctions : courbes, dérivées, variations.

1. Définition des fonctions sinus et cosinus

Définition. Pour tout réel xx, on note MM le point du cercle trigonométrique associé à xx (par enroulement de la droite des réels). Ses coordonnées sont (cos⁡x ; sin⁡x)(\cos x\,;\,\sin x).

  • La fonction cosinus est la fonction x↦cos⁡xx \mapsto \cos x, définie sur R\mathbb{R}.
  • La fonction sinus est la fonction x↦sin⁡xx \mapsto \sin x, définie sur R\mathbb{R}.

Propriétés immédiates. Pour tout réel xx : −1⩽cos⁡x⩽1-1 \leqslant \cos x \leqslant 1, −1⩽sin⁡x⩽1-1 \leqslant \sin x \leqslant 1 et cos⁡2x+sin⁡2x=1\cos^2 x + \sin^2 x = 1.

Rappel des valeurs remarquables.

xx00π6\dfrac\pi6π4\dfrac\pi4π3\dfrac\pi3π2\dfrac\pi2π\pi
cos⁡x\cos x1132\dfrac{\sqrt3}222\dfrac{\sqrt2}212\dfrac1200−1-1
sin⁡x\sin x0012\dfrac1222\dfrac{\sqrt2}232\dfrac{\sqrt3}21100

→ S’entraîner : Exercice 1

2. Périodicité et parité

Périodicité. Les réels xx et x+2πx + 2\pi correspondent au même point du cercle (un tour complet). Donc, pour tout réel xx : cos⁡(x+2π)=cos⁡xetsin⁡(x+2π)=sin⁡x.\cos(x + 2\pi) = \cos x \qquad\text{et}\qquad \sin(x + 2\pi) = \sin x. On dit que les fonctions cosinus et sinus sont périodiques de période 2π2\pi. Graphiquement, la courbe est invariante par la translation de vecteur 2π ı⃗2\pi\,\vec\imath : il suffit de la tracer sur un intervalle de longueur 2π2\pi, par exemple [−π ; π][-\pi\,;\,\pi], puis de la « recopier ».

Parité. Les points associés à xx et −x-x sont symétriques par rapport à l’axe des abscisses. Donc, pour tout xx : cos⁡(−x)=cos⁡xetsin⁡(−x)=−sin⁡x.\cos(-x) = \cos x \qquad\text{et}\qquad \sin(-x) = -\sin x.

  • La fonction cosinus est paire : sa courbe est symétrique par rapport à l’axe des ordonnées.
  • La fonction sinus est impaire : sa courbe est symétrique par rapport à l’origine.

On peut donc restreindre l’étude à [0 ; π][0\,;\,\pi], puis compléter par symétrie et par périodicité.

Exemple. f(x)=xsin⁡xf(x) = x\sin x : f(−x)=(−x)sin⁡(−x)=(−x)(−sin⁡x)=xsin⁡x=f(x)f(-x) = (-x)\sin(-x) = (-x)(-\sin x) = x\sin x = f(x) : ff est paire. g(x)=cos⁡(2x)g(x) = \cos(2x) : g(x+π)=cos⁡(2x+2π)=cos⁡(2x)=g(x)g(x + \pi) = \cos(2x + 2\pi) = \cos(2x) = g(x) : gg est périodique de période π\pi.

→ S’entraîner : Exercice 2

3. Courbes représentatives

AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTpjNjQyZGU4ZC04NTIwLTQ2ODUtYjE2Yi02ZDYyZGFjOWIxODQAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaEqkNqGRr57hcba6DgGzDGkAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDpkNDBkZmEzZC1mOGIwLTQ0M2QtOTNjNi1iZDZlNzE1YWFiNjNscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNodAZR0rn5A0z43ZLhLwe57AAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggmgJ3CnmFM2JfewiXeY3SKWIhX8+qgJ/biGUetK0TP/ykZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaHYR1068gpHasTLBV1vt7fQAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCCZ7f0IK8x1+8w0U65Q+fGnO6xYXq0hlTzFdVQPEG0lbGRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOmM2NDJkZThkLTg1MjAtNDY4NS1iMTZiLTZkNjJkYWM5YjE4NC9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjIxMzM1NDk0LWU4NjYtNDJhMy1hYWFjLTQ0ZTk5OWQ5ZThhYnJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCCaAncKeYUzYl97CJd5jdIpYiFfz6qAn9uIZR60rRM//KJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggWnL3ig6ksKt7djN4rMyWEJLIPGNjRtWwLHJTchNqZOyiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFggKe3YW4hKTv5w2ywFuFj/+iTYJ+zn5L8YvFyMrnoHyqZ0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQBbA/FkUovCikHmjTmeUByXdbRgSKwdS5RVsHbhbvRTokYbQWcZOeV3acUGs1txlsQv6RctqSf73M2nZjAW9DGw= x y 0 y = sin x y = sin x y = cos x y = cos x −2π −2π −3π/2 −3π/2 −π −π −π/2 −π/2 π/2 π/2 π π 3π/2 3π/2 2π 2π 1 1 −1 −1
Les courbes de sinus et de cosinus (sinusoïdes) sur [−2π ; 2π]. La courbe de cosinus se déduit de celle de sinus par un décalage de π/2 vers la gauche : cos x = sin(x + π/2).

Lecture. Sur [0 ; π][0\,;\,\pi], cos⁡\cos décroît de 11 à −1-1 ; sin⁡\sin croît de 00 à 11 sur [0 ; π2]\left[0\,;\,\dfrac\pi2\right] puis décroît de 11 à 00 sur [π2 ; π]\left[\dfrac\pi2\,;\,\pi\right]. Les deux courbes oscillent entre −1-1 et 11.

Lire des solutions sur les courbes. Le nombre de solutions de cos⁡x=a\cos x = a sur un intervalle est le nombre de points d’intersection de la courbe de cosinus avec la droite horizontale y=ay = a.

Lien avec le cercle. sin⁡x\sin x est l’ordonnée du point MM ; cos⁡x\cos x est son abscisse. Quand MM tourne à vitesse constante, son ordonnée décrit la sinusoïde.

→ S’entraîner : Exercice 3

4. Dérivées et variations

Propriété (admise). Les fonctions sinus et cosinus sont dérivables sur R\mathbb{R} et

sin⁡′=cos⁡etcos⁡′=−sin⁡.\sin' = \cos \qquad\text{et}\qquad \cos' = -\sin.

Conséquences.

  • Par composée avec x↦ax+bx \mapsto ax + b : (sin⁡(ax+b))′=acos⁡(ax+b)\big(\sin(ax + b)\big)' = a\cos(ax + b) et (cos⁡(ax+b))′=−asin⁡(ax+b)\big(\cos(ax + b)\big)' = -a\sin(ax + b).
  • Plus généralement, (sin⁡u)′=u′cos⁡u(\sin u)' = u'\cos u et (cos⁡u)′=−u′sin⁡u(\cos u)' = -u'\sin u.
  • Nombre dérivé en 00 : lim⁡x→0sin⁡xx=sin⁡′(0)=cos⁡0=1\displaystyle\lim_{x \to 0} \frac{\sin x}{x} = \sin'(0) = \cos 0 = 1.

Tableau de variations sur [0 ; π][0\,;\,\pi]. cos⁡′=−sin⁡⩽0\cos' = -\sin \leqslant 0 sur [0 ; π][0\,;\,\pi] : cos⁡\cos décroît de 11 à −1-1. sin⁡′=cos⁡\sin' = \cos est positif sur [0 ; π2]\left[0\,;\,\dfrac\pi2\right] et négatif sur [π2 ; π]\left[\dfrac\pi2\,;\,\pi\right] : sin⁡\sin croît de 00 à 11 puis décroît de 11 à 00.

Exemples. (sin⁡3x)′=3cos⁡3x(\sin 3x)' = 3\cos 3x ; (cos⁡(2x−π4))′=−2sin⁡(2x−π4)\left(\cos\left(2x - \dfrac\pi4\right)\right)' = -2\sin\left(2x - \dfrac\pi4\right) ; (xcos⁡x)′=cos⁡x−xsin⁡x(x\cos x)' = \cos x - x\sin x ; (cos⁡2x)′=2cos⁡x×(−sin⁡x)=−2sin⁡xcos⁡x(\cos^2 x)' = 2\cos x \times (-\sin x) = -2\sin x\cos x.

→ S’entraîner : Exercice 4

5. Équations et inéquations trigonométriques

Propriété. Pour a∈[−1 ; 1]a \in [-1\,;\,1], on lit les solutions sur le cercle trigonométrique.

  • cos⁡x=cos⁡α  ⟺  x=α+2kπ\cos x = \cos\alpha \iff x = \alpha + 2k\pi ou x=−α+2kπx = -\alpha + 2k\pi (k∈Zk \in \mathbb{Z}).
  • sin⁡x=sin⁡α  ⟺  x=α+2kπ\sin x = \sin\alpha \iff x = \alpha + 2k\pi ou x=π−α+2kπx = \pi - \alpha + 2k\pi (k∈Zk \in \mathbb{Z}).

Sur [−π ; π][-\pi\,;\,\pi], il y a en général deux solutions ; si ∣a∣>1|a| > 1, aucune.

📋 Méthode — Résoudre cos x ⩾ a sur [−π ; π]
  1. Trouver un réel α∈[0 ; π]\alpha \in [0\,;\,\pi] tel que cos⁡α=a\cos\alpha = a (valeur remarquable).
  2. Placer sur le cercle les deux points d’abscisse aa : ceux associés à α\alpha et −α-\alpha.
  3. Repérer l’arc où l’abscisse est ⩾a\geqslant a (à droite de la droite verticale x=ax = a).
  4. Lire l’intervalle correspondant dans [−π ; π][-\pi\,;\,\pi].

Exemple : cos⁡x⩾12\cos x \geqslant \dfrac12. cos⁡π3=12\cos\dfrac\pi3 = \dfrac12. L’arc à droite de la droite d’abscisse 12\dfrac12 va de −π3-\dfrac\pi3 à π3\dfrac\pi3 : S=[−π3 ; π3]\mathcal{S} = \left[-\dfrac\pi3\,;\,\dfrac\pi3\right].

AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTo1YmZmNWIwZC1mOTE4LTRiYWUtYWQxMC0yNjk2MjAwYjg1ZDcAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaDzgsdv8QY1uL8c8Tzir3BsAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDozYjgxYzNjNy04YWIxLTQ5ZTEtYjJhNy1jZWFmZGEwNWMzYjlscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNowNk+r4f6rknyZqQSgqXhnwAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggZn/9mn3E9yJh0uqUngPOKAJTR3z5HZf4JiB0E64jkz+kZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaHHyuz9AmEKf1ery93RORooAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCDrdxEwMAwKRBEogRws3H8SYJn25MglPQW7uZq1MEDGb2RuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOjViZmY1YjBkLWY5MTgtNGJhZS1hZDEwLTI2OTYyMDBiODVkNy9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjZhYjQwMzMwLTEwOGItNDVhMS04MzEzLTg1ODg4Mzk4MGJmMHJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCBmf/2afcT3ImHS6pSeA84oAlNHfPkdl/gmIHQTriOTP6JjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggBTVG7ZgJBfTsf/ybJ5Qb+KOSyHVjuRC7xUdQti4LlteiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFggFXnAbtjaMrFVgUB2uqMJLm+IyT0hwRoyoW5+KtBs4a10Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQPvdz6Y8varRS/kPvYJHPQXZTlzXvqOvDJ6LCNl/+wQticEV8Za4P4ffiqqQUVSLsUP8dZTo7+1Ahdy/I0xXkjo= π/3 π/3 −π/3 −π/3 1/2 1/2 1 1 −1 −1 x = 1/2 x = 1/2 cos x ⩾ 1/2 cos x ⩾ 1/2
Résolution de cos x ⩾ 1/2 sur [−π ; π] : les points du cercle d'abscisse au moins 1/2 forment l'arc allant de −π/3 à π/3.

Exemples (sur [−π ; π][-\pi\,;\,\pi]).

  • sin⁡x=−12\sin x = -\dfrac12 : sin⁡(−π6)=−12\sin\left(-\dfrac\pi6\right) = -\dfrac12, d’où x=−π6x = -\dfrac\pi6 ou x=π−(−π6)−2π=−5π6x = \pi - \left(-\dfrac\pi6\right) - 2\pi = -\dfrac{5\pi}6.
  • sin⁡x>0\sin x > 0 : les points d’ordonnée positive sont sur le demi-cercle supérieur : S= ]0 ; π[\mathcal{S} = \,]0\,;\,\pi[.

→ S’entraîner : Exercice 5 · Exercice 6

6. Étudier une fonction trigonométrique

📋 Méthode — Étude d'une fonction construite avec sin et cos
  1. Chercher une période et une parité pour réduire l’intervalle d’étude.
  2. Dériver, puis factoriser la dérivée (souvent grâce à sin⁡2x=2sin⁡xcos⁡x\sin 2x = 2\sin x\cos x ou en mettant sin⁡x\sin x en facteur).
  3. Étudier le signe de chaque facteur sur l’intervalle réduit, à l’aide du cercle.
  4. Dresser le tableau de variations, puis compléter la courbe par symétrie et périodicité.

Exemple (une inégalité). Soit f(x)=sin⁡x−xf(x) = \sin x - x sur [0 ; +∞[[0\,;\,+\infty[. f′(x)=cos⁡x−1⩽0f'(x) = \cos x - 1 \leqslant 0 : ff est décroissante, donc f(x)⩽f(0)=0f(x) \leqslant f(0) = 0. Pour tout x⩾0x \geqslant 0, sin⁡x⩽x\sin x \leqslant x.

Modélisation. Les phénomènes périodiques (marées, courant alternatif, son, saisons) sont modélisés par des fonctions t↦Acos⁡(ωt+φ)+Bt \mapsto A\cos(\omega t + \varphi) + B, de période 2πω\dfrac{2\pi}{\omega}, qui oscillent entre B−AB - A et B+AB + A (A>0A > 0).

→ S’entraîner : Exercice 7 · Exercice 8 · Exercice 9


À retenir.

  • cos⁡\cos et sin⁡\sin sont définies sur R\mathbb{R}, à valeurs dans [−1 ; 1][-1\,;\,1], périodiques de période 2π2\pi.
  • cos⁡(−x)=cos⁡x\cos(-x) = \cos x (paire) ; sin⁡(−x)=−sin⁡x\sin(-x) = -\sin x (impaire).
  • sin⁡′=cos⁡\sin' = \cos, cos⁡′=−sin⁡\cos' = -\sin ; (sin⁡u)′=u′cos⁡u(\sin u)' = u'\cos u, (cos⁡u)′=−u′sin⁡u(\cos u)' = -u'\sin u ; lim⁡x→0sin⁡xx=1\lim_{x \to 0} \dfrac{\sin x}{x} = 1.
  • Équations, inéquations : toujours lire sur le cercle (abscisse pour cos⁡\cos, ordonnée pour sin⁡\sin).