Aller au contenu principal
Terminale⏱ 5 séances

Compléments sur la dérivation, convexité

Ce que tu vas apprendre

  • Décomposer une fonction comme composée de deux fonctions
  • Dériver une composée : (v∘u)' = (v'∘u) × u', en particulier e^u, √u, u^n, g(ax + b)
  • Calculer une dérivée seconde
  • Caractériser une fonction convexe ou concave et étudier la convexité avec f''
  • Déterminer un point d'inflexion
  • Démontrer une inégalité à l'aide de la convexité
Notions clésfonction composée v∘u(v∘u)' = (v'∘u) × u'dérivée secondefonction convexe, fonction concaveposition par rapport aux tangentes et aux sécantespoint d'inflexioninégalités de convexité

Ce que tu sais déjà. Tu sais dériver les fonctions usuelles, un produit, un quotient, t↦eatt \mapsto e^{at} (Première — Fonction dérivée, Première — Fonction exponentielle) et relier le signe de la dérivée aux variations (Première — Dérivation et variations). En Terminale, on dérive des fonctions composées et on étudie la courbure d’une courbe grâce à la dérivée seconde.

1. Composée de deux fonctions

Définition. Soit uu une fonction définie sur un intervalle II, à valeurs dans un intervalle JJ, et vv une fonction définie sur JJ. La composée de uu suivie de vv est la fonction notée v∘uv \circ u définie sur II par

(v∘u)(x)=v(u(x)).(v \circ u)(x) = v\big(u(x)\big).

On applique d’abord uu, puis vv : x→  u  u(x)→  v  v(u(x))x \xrightarrow{\;u\;} u(x) \xrightarrow{\;v\;} v(u(x)).

Exemples.

  • f(x)=x2+1f(x) = \sqrt{x^2 + 1} : u(x)=x2+1u(x) = x^2 + 1 puis v(X)=Xv(X) = \sqrt X, donc f=v∘uf = v \circ u.
  • g(x)=e−3x+2g(x) = e^{-3x + 2} : u(x)=−3x+2u(x) = -3x + 2 puis v(X)=eXv(X) = e^X.
  • Avec u(x)=x2u(x) = x^2 et v(x)=x+3v(x) = x + 3 : (v∘u)(x)=x2+3(v \circ u)(x) = x^2 + 3 mais (u∘v)(x)=(x+3)2(u \circ v)(x) = (x + 3)^2. En général, v∘u≠u∘vv \circ u \neq u \circ v.

Attention au domaine. x↦1−xx \mapsto \sqrt{1 - x} n’est définie que si 1−x⩾01 - x \geqslant 0, soit x⩽1x \leqslant 1.

→ S’entraîner : Exercice 1

2. Dériver une fonction composée

Théorème (admis). Si uu est dérivable sur II et vv dérivable sur JJ (avec u(I)⊂Ju(I) \subset J), alors v∘uv \circ u est dérivable sur II et

(v∘u)′=(v′∘u)×u′,c’est-aˋ-dire(v(u(x)))′=v′(u(x))×u′(x).(v \circ u)' = (v' \circ u) \times u', \qquad\text{c'est-à-dire}\qquad \big(v(u(x))\big)' = v'\big(u(x)\big) \times u'(x).

Cas particuliers à connaître (uu dérivable, avec les conditions indiquées) :

FonctionDérivéeCondition
g(ax+b)g(ax + b)a g′(ax+b)a\,g'(ax + b)
eue^{u}u′ euu'\,e^{u}
unu^n (nn entier ⩾1\geqslant 1)n u′ un−1n\,u'\,u^{n-1}
u\sqrt uu′2u\dfrac{u'}{2\sqrt u}u>0u > 0
1u\dfrac1u−u′u2-\dfrac{u'}{u^2}u≠0u \neq 0

Exemples.

  • f(x)=(2x−5)3f(x) = (2x - 5)^3 : f′(x)=3×2×(2x−5)2=6(2x−5)2f'(x) = 3 \times 2 \times (2x - 5)^2 = 6(2x - 5)^2.
  • g(x)=ex2−xg(x) = e^{x^2 - x} : g′(x)=(2x−1)ex2−xg'(x) = (2x - 1)e^{x^2 - x}.
  • h(x)=x2+1h(x) = \sqrt{x^2 + 1} : h′(x)=2x2x2+1=xx2+1h'(x) = \dfrac{2x}{2\sqrt{x^2 + 1}} = \dfrac{x}{\sqrt{x^2 + 1}}.

Bon réflexe. Pour étudier le signe de (eu)′=u′eu(e^u)' = u'e^u, on utilise eu>0e^u > 0 : le signe est celui de u′u'. Pour u\sqrt u, le dénominateur 2u2\sqrt u est positif : le signe est celui de u′u'.

→ S’entraîner : Exercice 2 · Exercice 3

3. Dérivée seconde

Définition. Si ff est dérivable sur II et si sa dérivée f′f' est elle-même dérivable sur II, la dérivée de f′f' est appelée dérivée seconde de ff et notée f′′f''.

Exemples.

  • f(x)=x3−6x2+1f(x) = x^3 - 6x^2 + 1 : f′(x)=3x2−12xf'(x) = 3x^2 - 12x, f′′(x)=6x−12f''(x) = 6x - 12.
  • g(x)=xexg(x) = xe^x : g′(x)=(x+1)exg'(x) = (x + 1)e^x, g′′(x)=ex+(x+1)ex=(x+2)exg''(x) = e^x + (x + 1)e^x = (x + 2)e^x.

Interprétation. f′f' donne la vitesse de variation de ff ; f′′f'' donne la vitesse de variation de f′f'. En physique, si f(t)f(t) est une position, f′(t)f'(t) est la vitesse et f′′(t)f''(t) l’accélération.

→ S’entraîner : Exercice 4

4. Fonctions convexes et concaves

Définition. Soit ff une fonction définie sur un intervalle II et Cf\mathcal{C}_f sa courbe.

  • ff est convexe sur II si, pour tous points AA et BB de Cf\mathcal{C}_f d’abscisses dans II, la portion de courbe entre AA et BB est située en dessous de la sécante (AB)(AB).
  • ff est concave sur II si cette portion de courbe est au-dessus de la sécante (AB)(AB).
AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTo4NzM0MjliNC0zZmQxLTQ1MTQtYTg3YS1kMWI0ZmM1OTAxYzUAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaEIpDfSFPd1H5pg2iUzA/YgAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDpjNzYzNmU2YS1kNzEyLTRiYWQtOWZmMS01ZDU2ZjFjNDEzZjhscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNoEu+F8qkIsIH2ojGM+Uot+AAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFgg3IPGwKjYM6sSgB2o+6KGG6ijL4u9+thqKA1V7byROJGkZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaFXMI7T5hrPrGMRdtBFoOTQAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCBvpxNIwBGiu8MaHhLhgNwBgfUi+t/9+1uioN+6IE5BTWRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOjg3MzQyOWI0LTNmZDEtNDUxNC1hODdhLWQxYjRmYzU5MDFjNS9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjJlZWIxZTA1LWRhMGMtNGI3My04MGY3LTRkNjA2OGM1YmQxM3JjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCDcg8bAqNgzqxKAHaj7ooYbqKMvi7362GooDVXtvJE4kaJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggh5y7tYbWigbq198bXxI6LIbdkApuONf56ScSbqRJU/eiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFggtpYrAJxyvI4mjs1RYhkHQIdxZKOGM5qpEwZMAL14IKJ0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQLbLsVBl0ZolI43p9mskUDaIWSNiV4jHKLXk0yrd6umIGLpUb8VYF+BGTL4LBJBxc/kKEVOOsBPEdm+l7mGcmYQ= convexe : f'' ⩾ 0 A A B B sécante au-dessus sécante au-dessus tangente en dessous tangente en dessous concave : f'' ⩽ 0 A A B B sécante en dessous sécante en dessous tangente au-dessus tangente au-dessus
À gauche, une fonction convexe : courbe sous ses sécantes et au-dessus de ses tangentes. À droite, une fonction concave : c'est l'inverse.

Théorème (caractérisations). Soit ff une fonction deux fois dérivable sur II. Les propositions suivantes sont équivalentes :

  1. ff est convexe sur II ;
  2. Cf\mathcal{C}_f est au-dessus de toutes ses tangentes sur II ;
  3. f′f' est croissante sur II ;
  4. f′′f'' est positive sur II.

(Et pour une fonction concave : en dessous des tangentes, f′f' décroissante, f′′⩽0f'' \leqslant 0.)

🧠 Démonstration — si f'' est positive, la courbe est au-dessus de ses tangentes (exigible au programme)

Soit a∈Ia \in I. La tangente en aa a pour équation y=f′(a)(x−a)+f(a)y = f'(a)(x - a) + f(a). Posons, pour x∈Ix \in I, g(x)=f(x)−[f′(a)(x−a)+f(a)].g(x) = f(x) - \big[f'(a)(x - a) + f(a)\big]. gg mesure l’écart entre la courbe et la tangente. On a g′(x)=f′(x)−f′(a)g'(x) = f'(x) - f'(a).

Comme f′′⩾0f'' \geqslant 0 sur II, f′f' est croissante sur II. Donc :

  • pour x⩽ax \leqslant a, f′(x)⩽f′(a)f'(x) \leqslant f'(a), soit g′(x)⩽0g'(x) \leqslant 0 ;
  • pour x⩾ax \geqslant a, f′(x)⩾f′(a)f'(x) \geqslant f'(a), soit g′(x)⩾0g'(x) \geqslant 0.

gg est donc décroissante puis croissante : son minimum est g(a)=0g(a) = 0. Ainsi g(x)⩾0g(x) \geqslant 0 pour tout x∈Ix \in I : la courbe est au-dessus de sa tangente en aa, et ceci pour tout a∈Ia \in I.

Exemples de référence. x↦x2x \mapsto x^2 et exp⁡\exp sont convexes sur R\mathbb{R} (f′′=2>0f'' = 2 > 0, exp⁡′′=exp⁡>0\exp'' = \exp > 0). x↦xx \mapsto \sqrt x est concave sur ]0 ; +∞[]0\,;\,+\infty[ : (x)′′=−14xx<0\left(\sqrt x\right)'' = -\dfrac{1}{4x\sqrt x} < 0. x↦1xx \mapsto \dfrac1x est concave sur ]−∞ ; 0[]-\infty\,;\,0[ et convexe sur ]0 ; +∞[]0\,;\,+\infty[ (f′′(x)=2x3f''(x) = \dfrac2{x^3}).

→ S’entraîner : Exercice 5

5. Point d’inflexion

Définition. Soit ff dérivable sur II et AA un point de Cf\mathcal{C}_f. AA est un point d’inflexion si la courbe traverse sa tangente en AA : la convexité de ff change en AA.

Propriété. Si ff est deux fois dérivable et si f′′f'' s’annule en changeant de signe en aa, alors le point d’abscisse aa est un point d’inflexion.

Exemple. f(x)=x3−6x2+9x+1f(x) = x^3 - 6x^2 + 9x + 1. f′′(x)=6x−12f''(x) = 6x - 12 : négatif sur ]−∞ ; 2[]-\infty\,;\,2[, positif sur ]2 ; +∞[]2\,;\,+\infty[. ff est concave sur ]−∞ ; 2]]-\infty\,;\,2] et convexe sur [2 ; +∞[[2\,;\,+\infty[ ; le point A(2 ; 3)A(2\,;\,3) est un point d’inflexion (f(2)=8−24+18+1=3f(2) = 8 - 24 + 18 + 1 = 3).

AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTo2YzAzNDExZi1kZDI3LTQzMjctYmM5Ny0xZmM3NmIwYTFlZWUAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaGsyPIFpwzgHgihMnHXAmLQAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDo3Y2I5YzMwYi1jODZhLTRkM2EtYjcyMS0yZWQyMDkzZDE0NTlscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNogipto0TQ/olHZALtjn0rlgAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFgg7aBb6IVRQfbe/IAX8OWgW0m9yDDCJned+nlX6vx1i+ukZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaLaW8EIHxZLe8oXisRHMRE8AAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCB5kHgUru5ZbyZ4vAk4coI6NBVxmywugdWVnZiy6MbVV2RuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOjZjMDM0MTFmLWRkMjctNDMyNy1iYzk3LTFmYzc2YjBhMWVlZS9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjFjMGQyNjExLThiMzAtNGU3NC1iZGNhLTIwNDQ4YTk1MDU4ZXJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCDtoFvohVFB9t78gBfw5aBbSb3IMMImd536eVfq/HWL66JjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFgg+tQs9PGQ28s3IJmpN2RyJeaPs0d6PnhLzMd0VOWknpiiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFggv6DaLlLlwCFLNYbmcU5h0lzzSn1GgngZMyhCf2J/P4x0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQMgsOiSQWeLbztgVOZBkmgCOtbB0gZH0vGWlnH5iGFydisbyVbWEF7BVT3Ynsc6oKhFEYekBfVxffGNlNJ7GMjI= x y 0 A(2 ; 3) A(2 ; 3) concave concave convexe convexe tangente en A tangente en A 1 1 2 2 3 3 4 4 −2 −2 −1 −1 1 1 2 2 3 3 4 4 5 5 6 6 7 7
La courbe de f(x) = x³ − 6x² + 9x + 1 traverse sa tangente au point A(2 ; 3) : concave avant, convexe après. C'est un point d'inflexion.

Attention. f′′(a)=0f''(a) = 0 ne suffit pas : pour f(x)=x4f(x) = x^4, f′′(0)=0f''(0) = 0 mais f′′=12x2⩾0f'' = 12x^2 \geqslant 0 ne change pas de signe : ff est convexe sur R\mathbb{R}, pas de point d’inflexion en 00.

Lecture graphique. Un point d’inflexion correspond à un extremum de f′f' : c’est là que ff varie le plus (ou le moins) vite.

→ S’entraîner : Exercice 6 · Exercice 7

6. Inégalités de convexité

La position d’une courbe par rapport à ses tangentes fournit des inégalités valables sur tout un intervalle.

Exemple fondamental. exp⁡\exp est convexe sur R\mathbb{R} et sa tangente en 00 a pour équation y=x+1y = x + 1. Donc, pour tout réel xx : ex⩾1+x.e^x \geqslant 1 + x. Avec x=1nx = \dfrac1n (n⩾1n \geqslant 1) : e1/n⩾1+1ne^{1/n} \geqslant 1 + \dfrac1n, d’où, en élevant à la puissance nn (tout est positif), e⩾(1+1n)ne \geqslant \left(1 + \dfrac1n\right)^n.

Exemple (concavité).  ⋅ \sqrt{\,\cdot\,} est concave sur ]0 ; +∞[]0\,;\,+\infty[ ; sa tangente en 11 est y=12(x−1)+1=x+12y = \dfrac12(x - 1) + 1 = \dfrac{x + 1}{2}. Donc, pour tout x>0x > 0, x⩽x+12\sqrt x \leqslant \dfrac{x + 1}{2}.

→ S’entraîner : Exercice 8


À retenir.

  • (v∘u)(x)=v(u(x))(v \circ u)(x) = v(u(x)) ; (v∘u)′=(v′∘u)×u′(v \circ u)' = (v' \circ u) \times u'.
  • (eu)′=u′eu(e^u)' = u'e^u ; (un)′=nu′un−1(u^n)' = nu'u^{n-1} ; (u)′=u′2u(\sqrt u)' = \dfrac{u'}{2\sqrt u} ; (g(ax+b))′=a g′(ax+b)\big(g(ax + b)\big)' = a\,g'(ax + b).
  • Convexe ⟺ sous les sécantes ⟺ au-dessus des tangentes ⟺ f′f' croissante ⟺ f′′⩾0f'' \geqslant 0.
  • Point d’inflexion : f′′f'' s’annule en changeant de signe ; la courbe traverse sa tangente.
  • ex⩾1+xe^x \geqslant 1 + x pour tout réel xx.