Ce que tu sais déjà. Tu sais calculer l’espérance et la variance d’une somme et d’une moyenne d’échantillon :
E ( M n ) = μ E(M_n) = \mu E ( M n ) = μ et V ( M n ) = V n V(M_n) = \dfrac Vn V ( M n ) = n V (Terminale — Sommes de variables aléatoires ).
Tu as observé en simulation que la fréquence d’un événement se stabilise quand on répète l’expérience
(Première — Simulation et échantillons ). Ce chapitre démontre ce phénomène.
1. Inégalité de Bienaymé-Tchebychev
Théorème (inégalité de Bienaymé-Tchebychev). Soit X X X une variable aléatoire d’espérance μ \mu μ et de variance V V V . Pour
tout réel δ > 0 \delta > 0 δ > 0 :
P ( ∣ X − μ ∣ ⩾ δ ) ⩽ V δ 2 . P\big(|X - \mu| \geqslant \delta\big) \leqslant \frac{V}{\delta^2}. P ( ∣ X − μ ∣ ⩾ δ ) ⩽ δ 2 V .
Lecture. La probabilité que X X X s’écarte de son espérance d’au moins δ \delta δ est d’autant plus petite que la variance est
petite et que l’écart δ \delta δ est grand.
🧠 Démonstration (pour aller plus loin) — inégalité de Bienaymé-Tchebychev pour une variable finie
X X X prend les valeurs x 1 , … , x r x_1, \dots, x_r x 1 , … , x r avec les probabilités p 1 , … , p r p_1, \dots, p_r p 1 , … , p r . Par définition,
V = ∑ i = 1 r ( x i − μ ) 2 p i V = \displaystyle\sum_{i=1}^{r} (x_i - \mu)^2 p_i V = i = 1 ∑ r ( x i − μ ) 2 p i . On ne garde que les termes pour lesquels ∣ x i − μ ∣ ⩾ δ |x_i - \mu| \geqslant \delta ∣ x i − μ ∣ ⩾ δ (les autres sont positifs) :
V ⩾ ∑ ∣ x i − μ ∣ ⩾ δ ( x i − μ ) 2 p i ⩾ ∑ ∣ x i − μ ∣ ⩾ δ δ 2 p i = δ 2 P ( ∣ X − μ ∣ ⩾ δ ) . V \geqslant \sum_{|x_i - \mu| \geqslant \delta} (x_i - \mu)^2 p_i \geqslant \sum_{|x_i - \mu| \geqslant \delta} \delta^2 p_i = \delta^2\,P\big(|X - \mu| \geqslant \delta\big). V ⩾ ∣ x i − μ ∣ ⩾ δ ∑ ( x i − μ ) 2 p i ⩾ ∣ x i − μ ∣ ⩾ δ ∑ δ 2 p i = δ 2 P ( ∣ X − μ ∣ ⩾ δ ) .
On divise par δ 2 > 0 \delta^2 > 0 δ 2 > 0 .
Forme avec l’écart type. En prenant δ = k σ \delta = k\sigma δ = k σ (k > 0 k > 0 k > 0 ) : P ( ∣ X − μ ∣ ⩾ k σ ) ⩽ 1 k 2 P(|X - \mu| \geqslant k\sigma) \leqslant \dfrac{1}{k^2} P ( ∣ X − μ ∣ ⩾ k σ ) ⩽ k 2 1 . Ainsi, quelle que soit la
loi , au moins 75 % 75\,\% 75 % des valeurs sont dans ] μ − 2 σ ; μ + 2 σ [ ]\mu - 2\sigma\,;\,\mu + 2\sigma[ ] μ − 2 σ ; μ + 2 σ [ , et au moins 8 9 ≈ 89 % \dfrac89 \approx 89\,\% 9 8 ≈ 89 % dans ] μ − 3 σ ; μ + 3 σ [ ]\mu - 3\sigma\,;\,\mu + 3\sigma[ ] μ − 3 σ ; μ + 3 σ [ .
AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYToyNmRkOWE4Zi0zYTIwLTQ2OTEtYWE4Ny00ZWM2YzllMTZhODAAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaKxLfyIsrhBRj9miQYyxab0AAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDo0OTNhMGE4Zi0xMjhjLTQyZGMtODMyNC0xMjVlMWZmOTkzNTFscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNoNfdn8RIpr/Pp8i/phV6QgwAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFgg82JlD/UvpvrquQhbz7YR6b8D/iUw3qbWNFzDGIDEO++kZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaDjFTe8THyQlw3PSSrkmBL0AAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCAhEvHZa50mNCBamNPNfUPuaPzmq1d5Mh+geBjzPacg+WRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOjI2ZGQ5YThmLTNhMjAtNDY5MS1hYTg3LTRlYzZjOWUxNmE4MC9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOmM2MjUxYTY0LTgyMTAtNGM3YS1iZjdiLTkxZjI4NWM5NzA3MXJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCDzYmUP9S+m+uq5CFvPthHpvwP+JTDeptY0XMMYgMQ776JjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggJwehwRFlK6KrTZ8Dk1qdiylWQ/b/O8kE8pKOZzwJCtiiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFgg34VRuBuVokgsAdaUmV7/henaUPA09oFnq/99pky3d6p0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQBp3ILyjya2ylgjY56luQAOCcuz6/0HwUaj9y/PXHL8GqHyMB0EQNH/UMkCg235rhOSfFZrIyH9QAaKPJZRaA7Y=
k
P(X = k)
μ = 50
μ = 50
|X − 50| ⩾ 10
|X − 50| ⩾ 10
|X − 50| ⩾ 10
|X − 50| ⩾ 10
probabilité ≈ 0,057 ⩽ 0,25
probabilité ≈ 0,057 ⩽ 0,25
25
25
30
30
35
35
40
40
45
45
50
50
55
55
60
60
65
65
70
70
75
75
0,02
0,02
0,04
0,04
0,06
0,06
0,08
0,08
Loi B(100 ; 0,5) : μ = 50, V = 25. Les bâtons orange correspondent à |X − 50| ⩾ 10. Leur probabilité
totale vaut environ 0,057, bien en dessous de la majoration de Bienaymé-Tchebychev 25/10² = 0,25.
Exemple. X ∼ B ( 100 ; 0,5 ) X \sim \mathcal{B}(100\,;\,0{,}5) X ∼ B ( 100 ; 0 , 5 ) : μ = 50 \mu = 50 μ = 50 et V = 25 V = 25 V = 25 . P ( ∣ X − 50 ∣ ⩾ 10 ) ⩽ 25 100 = 0,25 P(|X - 50| \geqslant 10) \leqslant \dfrac{25}{100} = 0{,}25 P ( ∣ X − 50∣ ⩾ 10 ) ⩽ 100 25 = 0 , 25 , donc
P ( 40 < X < 60 ) ⩾ 0,75 P(40 < X < 60) \geqslant 0{,}75 P ( 40 < X < 60 ) ⩾ 0 , 75 . La valeur exacte de P ( ∣ X − 50 ∣ ⩾ 10 ) P(|X - 50| \geqslant 10) P ( ∣ X − 50∣ ⩾ 10 ) est environ 0,057 0{,}057 0 , 057 : la majoration est vraie mais
grossière — son intérêt est de valoir pour toutes les lois.
→ S’entraîner : Exercice 1 ·
Exercice 2 ·
Exercice 3
2. Inégalité de concentration
Théorème (inégalité de concentration). Soit ( X 1 , … , X n ) (X_1, \dots, X_n) ( X 1 , … , X n ) un échantillon d’une loi d’espérance μ \mu μ et de variance V V V , et
M n = X 1 + ⋯ + X n n M_n = \dfrac{X_1 + \dots + X_n}{n} M n = n X 1 + ⋯ + X n sa moyenne. Pour tout réel δ > 0 \delta > 0 δ > 0 :
P ( ∣ M n − μ ∣ ⩾ δ ) ⩽ V n δ 2 . P\big(|M_n - \mu| \geqslant \delta\big) \leqslant \frac{V}{n\,\delta^2}. P ( ∣ M n − μ ∣ ⩾ δ ) ⩽ n δ 2 V .
Démonstration. On applique Bienaymé-Tchebychev à M n M_n M n , qui a pour espérance μ \mu μ et pour variance V n \dfrac Vn n V .
Exemple. On lance 1 000 1\,000 1 000 fois un dé équilibré ; M 1000 M_{1000} M 1000 est la moyenne des résultats. μ = 3,5 \mu = 3{,}5 μ = 3 , 5 et V = 35 12 V = \dfrac{35}{12} V = 12 35 .
P ( ∣ M 1000 − 3,5 ∣ ⩾ 0,1 ) ⩽ 35 / 12 1 000 × 0,01 ≈ 0,29 P(|M_{1000} - 3{,}5| \geqslant 0{,}1) \leqslant \dfrac{35/12}{1\,000 \times 0{,}01} \approx 0{,}29 P ( ∣ M 1000 − 3 , 5∣ ⩾ 0 , 1 ) ⩽ 1 000 × 0 , 01 35/12 ≈ 0 , 29 . Donc la moyenne est dans ] 3,4 ; 3,6 [ ]3{,}4\,;\,3{,}6[ ] 3 , 4 ; 3 , 6 [ avec une
probabilité d’au moins 0,71 0{,}71 0 , 71 .
Cas d’une fréquence. Si X i X_i X i suit la loi de Bernoulli de paramètre p p p , M n = F n M_n = F_n M n = F n est la fréquence des succès, et
V = p ( 1 − p ) ⩽ 1 4 V = p(1 - p) \leqslant \dfrac14 V = p ( 1 − p ) ⩽ 4 1 (le maximum de p ↦ p ( 1 − p ) p \mapsto p(1-p) p ↦ p ( 1 − p ) est atteint en 1 2 \frac12 2 1 ). Donc P ( ∣ F n − p ∣ ⩾ δ ) ⩽ 1 4 n δ 2 P(|F_n - p| \geqslant \delta) \leqslant \dfrac{1}{4n\delta^2} P ( ∣ F n − p ∣ ⩾ δ ) ⩽ 4 n δ 2 1 .
→ S’entraîner : Exercice 4
3. Loi des grands nombres
Théorème (loi faible des grands nombres). Avec les notations précédentes, pour tout δ > 0 \delta > 0 δ > 0 :
lim n → + ∞ P ( ∣ M n − μ ∣ ⩾ δ ) = 0. \lim_{n \to +\infty} P\big(|M_n - \mu| \geqslant \delta\big) = 0. n → + ∞ lim P ( ∣ M n − μ ∣ ⩾ δ ) = 0.
Démonstration. 0 ⩽ P ( ∣ M n − μ ∣ ⩾ δ ) ⩽ V n δ 2 0 \leqslant P(|M_n - \mu| \geqslant \delta) \leqslant \dfrac{V}{n\delta^2} 0 ⩽ P ( ∣ M n − μ ∣ ⩾ δ ) ⩽ n δ 2 V et V n δ 2 → 0 \dfrac{V}{n\delta^2} \to 0 n δ 2 V → 0 : théorème des gendarmes.
Interprétation. Quand la taille de l’échantillon augmente, la moyenne observée se rapproche de l’espérance avec une
probabilité qui tend vers 1 1 1 . Pour une fréquence : la fréquence d’un événement se rapproche de sa probabilité . C’est
ce qui justifie l’approche « fréquentiste » des probabilités et les méthodes de simulation (Monte-Carlo).
AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTo1N2EwY2Q5Mi00OWI5LTQxZTEtODI0ZS01OTkwNGQ0NGQ5ZTEAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaKgQ05QkwJtBgt8YFEuUeMEAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDo1MTE0NmZlNy0wOTMwLTRhNjktODY0Mi1lODc4MTUxZGM0ZjBscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNoKmgT8yCCxM9MVgMEYQw13wAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggxsFzbp57TO5vyfBUeaBefS0b0K9rdx4IIq2ergOyRaOkZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaGW9MiwnME0vAcsTY3A/wXMAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCC5bttJDMrCJSjIxyDOc6/CkQZP9CAvTsPmJov0gISScGRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOjU3YTBjZDkyLTQ5YjktNDFlMS04MjRlLTU5OTA0ZDQ0ZDllMS9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOmM0NzVhNTk2LTY1ZWMtNDExMC04NzhkLWQ2YTRlMzQ0MzI1MnJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCDGwXNunntM7m/J8FR5oF59LRvQr2t3HggirZ6uA7JFo6JjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggV1G2AsOG7FBhFtE/x6Vja1+9mJaD2/T07wYVqbZfMhqiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFggmtjvMqB12WGEzzAQYZu4nnx8RdTIrSybj8/iMBzy3R10Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQNbDNRA+p7RhfZfl0jx6A6vXkofuq9V6l1Dwlu6eo8vUxhmwal6Ro/55SeRrR5RZTGXYQ+HS7tWowOYj5OPsvik=
n
fréquence des 6
0
1/6
1/6
500
500
1000
1000
1500
1500
2000
2000
0,1
0,1
0,2
0,2
0,3
0,3
0,4
0,4
0,5
0,5
Fréquence des 6 au cours de 2 000 lancers simulés d'un dé : elle fluctue beaucoup au début, puis se
stabilise autour de 1/6 ≈ 0,167.
Attention (erreur du joueur). La loi des grands nombres ne dit pas que le hasard « compense » : après cinq « pile »,
le sixième lancer donne encore « face » avec probabilité 1 2 \frac12 2 1 . Ce sont les proportions qui se stabilisent, sur un très grand
nombre de répétitions, pas les écarts en nombre.
→ S’entraîner : Exercice 5
4. Déterminer une taille d’échantillon
📋 Méthode — Taille d'échantillon pour une précision δ et un risque α
On veut P ( ∣ M n − μ ∣ ⩾ δ ) ⩽ α P(|M_n - \mu| \geqslant \delta) \leqslant \alpha P ( ∣ M n − μ ∣ ⩾ δ ) ⩽ α . Il suffit que V n δ 2 ⩽ α \dfrac{V}{n\delta^2} \leqslant \alpha n δ 2 V ⩽ α , c’est-à-dire
n ⩾ V α δ 2 . n \geqslant \frac{V}{\alpha\,\delta^2}. n ⩾ α δ 2 V .
On prend le plus petit entier qui convient. (C’est une condition suffisante : une taille plus petite peut suffire en réalité.)
Exemple (sondage). On veut estimer la proportion p p p d’électeurs favorables à un projet, à 0,05 0{,}05 0 , 05 près, avec un risque
d’erreur d’au plus 5 % 5\,\% 5 % . On ne connaît pas p p p , mais V = p ( 1 − p ) ⩽ 1 4 V = p(1 - p) \leqslant \dfrac14 V = p ( 1 − p ) ⩽ 4 1 . Il suffit que n ⩾ 1 / 4 0,05 × 0,05 2 = 2 000 n \geqslant \dfrac{1/4}{0{,}05 \times 0{,}05^2} = 2\,000 n ⩾ 0 , 05 × 0 , 0 5 2 1/4 = 2 000 :
interroger 2 000 2\,000 2 000 personnes suffit.
→ S’entraîner : Exercice 6
5. Explorer avec Python
Comparer à la majoration. Pour S n ∼ B ( n ; p ) S_n \sim \mathcal{B}(n\,;\,p) S n ∼ B ( n ; p ) , Bienaymé-Tchebychev avec δ = n \delta = \sqrt n δ = n donne
P ( ∣ S n − p n ∣ ⩾ n ) ⩽ n p ( 1 − p ) n = p ( 1 − p ) P\big(|S_n - pn| \geqslant \sqrt n\big) \leqslant \dfrac{np(1-p)}{n} = p(1 - p) P ( ∣ S n − p n ∣ ⩾ n ) ⩽ n n p ( 1 − p ) = p ( 1 − p ) . Calculons la valeur exacte de P ( ∣ S n − p n ∣ > n ) P(|S_n - pn| > \sqrt n) P ( ∣ S n − p n ∣ > n ) :
from math import comb, sqrt
def ecart (n, p):
"""P(|S - pn| > racine(n)) pour S de loi B(n, p)."""
return sum (comb(n, k) * p ** k * ( 1 - p) ** (n - k)
for k in range (n + 1 ) if abs (k - p * n) > sqrt(n))
for n in [ 100 , 400 , 1000 ]:
print (n, round (ecart(n, 0.5 ), 4 )) # 0.0352, 0.0402, 0.0463 : bien sous 0.25
Marche aléatoire. Un pion part de 0 0 0 et fait n n n pas de + 1 +1 + 1 ou − 1 -1 − 1 avec probabilité 1 2 \frac12 2 1 chacun. Sa position X n X_n X n est la
somme de n n n variables indépendantes d’espérance 0 0 0 et de variance 1 1 1 : E ( X n ) = 0 E(X_n) = 0 E ( X n ) = 0 et σ ( X n ) = n \sigma(X_n) = \sqrt n σ ( X n ) = n . La position
moyenne par pas, X n n \dfrac{X_n}{n} n X n , tend vers 0 0 0 (loi des grands nombres), mais X n X_n X n s’éloigne typiquement de l’ordre de n \sqrt n n .
from random import choice
def marche (n):
x = 0
for i in range (n):
x = x + choice([ - 1 , 1 ])
return x
print ([marche( 10000 ) for k in range ( 5 )]) # positions de l'ordre de ±100 = racine(10000)
→ S’entraîner : Exercice 7 ·
Exercice 8
À retenir.
Bienaymé-Tchebychev : P ( ∣ X − μ ∣ ⩾ δ ) ⩽ V δ 2 P(|X - \mu| \geqslant \delta) \leqslant \dfrac{V}{\delta^2} P ( ∣ X − μ ∣ ⩾ δ ) ⩽ δ 2 V ; au moins 1 − 1 k 2 1 - \dfrac1{k^2} 1 − k 2 1 des valeurs dans ] μ − k σ ; μ + k σ [ ]\mu - k\sigma\,;\,\mu + k\sigma[ ] μ − k σ ; μ + k σ [ .
Concentration : P ( ∣ M n − μ ∣ ⩾ δ ) ⩽ V n δ 2 P(|M_n - \mu| \geqslant \delta) \leqslant \dfrac{V}{n\delta^2} P ( ∣ M n − μ ∣ ⩾ δ ) ⩽ n δ 2 V .
Loi des grands nombres : P ( ∣ M n − μ ∣ ⩾ δ ) → 0 P(|M_n - \mu| \geqslant \delta) \to 0 P ( ∣ M n − μ ∣ ⩾ δ ) → 0 ; la fréquence tend vers la probabilité.
Taille d’échantillon : n ⩾ V α δ 2 n \geqslant \dfrac{V}{\alpha\delta^2} n ⩾ α δ 2 V (avec V ⩽ 1 4 V \leqslant \frac14 V ⩽ 4 1 pour une fréquence).