Ce que tu sais déjà. En Première, tu as étudié les variables aléatoires, leur espérance et leur variance, ainsi que la
répétition d’épreuves indépendantes (Première — Variables aléatoires ,
Première — Probabilités conditionnelles et indépendance ).
On étudie ici des lois de référence qui modélisent un grand nombre de situations. Thèmes d’étude associés : « Répétition
d’expériences indépendantes, échantillonnage », « Temps d’attente ».
Définition. Une variable aléatoire X X X suit la loi uniforme sur { 1 , 2 , … , n } \{1, 2, \dots, n\} { 1 , 2 , … , n } si elle prend chacune de ces valeurs avec la même
probabilité 1 n \dfrac1n n 1 (lancer d’un dé équilibré, tirage d’un numéro au hasard).
Propriété. E ( X ) = n + 1 2 E(X) = \dfrac{n + 1}{2} E ( X ) = 2 n + 1 .
🧠 Démonstration (au programme : démonstration possible)
E ( X ) = 1 × 1 n + 2 × 1 n + ⋯ + n × 1 n = 1 n ( 1 + 2 + ⋯ + n ) = 1 n × n ( n + 1 ) 2 = n + 1 2 E(X) = 1 \times \dfrac1n + 2 \times \dfrac1n + \dots + n \times \dfrac1n = \dfrac1n(1 + 2 + \dots + n) = \dfrac1n \times \dfrac{n(n + 1)}{2} = \dfrac{n + 1}{2} E ( X ) = 1 × n 1 + 2 × n 1 + ⋯ + n × n 1 = n 1 ( 1 + 2 + ⋯ + n ) = n 1 × 2 n ( n + 1 ) = 2 n + 1 .
Exemple. Pour un dé à 6 6 6 faces : E ( X ) = 3,5 E(X) = 3{,}5 E ( X ) = 3 , 5 .
→ S’entraîner : Exercice 1
2. Loi de Bernoulli
Définition. Une épreuve de Bernoulli de paramètre p p p a deux issues : succès (probabilité p p p ) et échec (1 − p 1 - p 1 − p ). La variable X X X qui vaut
1 1 1 en cas de succès et 0 0 0 sinon suit la loi de Bernoulli B ( p ) \mathcal B(p) B ( p ) .
Propriété. E ( X ) = p E(X) = p E ( X ) = p , V ( X ) = p ( 1 − p ) V(X) = p(1 - p) V ( X ) = p ( 1 − p ) et σ ( X ) = p ( 1 − p ) \sigma(X) = \sqrt{p(1 - p)} σ ( X ) = p ( 1 − p ) .
🧠 Démonstration (au programme : démonstration possible)
E ( X ) = 0 × ( 1 − p ) + 1 × p = p E(X) = 0 \times (1 - p) + 1 \times p = p E ( X ) = 0 × ( 1 − p ) + 1 × p = p . V ( X ) = ( 0 − p ) 2 ( 1 − p ) + ( 1 − p ) 2 p = p ( 1 − p ) ( p + 1 − p ) = p ( 1 − p ) V(X) = (0 - p)^2(1 - p) + (1 - p)^2p = p(1 - p)(p + 1 - p) = p(1 - p) V ( X ) = ( 0 − p ) 2 ( 1 − p ) + ( 1 − p ) 2 p = p ( 1 − p ) ( p + 1 − p ) = p ( 1 − p ) .
→ S’entraîner : Exercice 2
3. Schéma de Bernoulli et coefficients binomiaux
Définition. Un schéma de Bernoulli de paramètres n n n et p p p est la répétition de n n n épreuves de Bernoulli de paramètre p p p ,
identiques et indépendantes . On le représente par un arbre à n n n niveaux.
Coefficients binomiaux. Le nombre de chemins de l’arbre qui comportent exactement k k k succès est noté ( n k ) \dbinom nk ( k n ) (« k k k parmi n n n »).
( n 0 ) = ( n n ) = 1 \dbinom n0 = \dbinom nn = 1 ( 0 n ) = ( n n ) = 1 ; ( n 1 ) = n \dbinom n1 = n ( 1 n ) = n ;
symétrie : ( n k ) = ( n n − k ) \dbinom nk = \dbinom n{n-k} ( k n ) = ( n − k n ) ;
relation de Pascal : ( n k ) + ( n k + 1 ) = ( n + 1 k + 1 ) \dbinom nk + \dbinom n{k+1} = \dbinom{n+1}{k+1} ( k n ) + ( k + 1 n ) = ( k + 1 n + 1 ) , qui permet de construire le triangle de Pascal .
n \ k n \backslash k n \ k 0 0 0 1 1 1 2 2 2 3 3 3 4 4 4 5 5 5 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 2 2 1 1 1 2 2 2 1 1 1 3 3 3 1 1 1 3 3 3 3 3 3 1 1 1 4 4 4 1 1 1 4 4 4 6 6 6 4 4 4 1 1 1 5 5 5 1 1 1 5 5 5 10 10 10 10 10 10 5 5 5 1 1 1
Pourquoi la relation de Pascal ? Un chemin de n + 1 n + 1 n + 1 épreuves avec k + 1 k + 1 k + 1 succès se termine soit par un succès (et les n n n premières
épreuves comptent k k k succès), soit par un échec (et les n n n premières en comptent k + 1 k + 1 k + 1 ).
→ S’entraîner : Exercice 3
4. Loi binomiale
Théorème. Le nombre X X X de succès dans un schéma de Bernoulli de paramètres n n n et p p p suit la loi binomiale B ( n ; p ) \mathcal B(n\,;\,p) B ( n ; p ) :
pour k = 0 , 1 , … , n k = 0, 1, \dots, n k = 0 , 1 , … , n ,
P ( X = k ) = ( n k ) p k ( 1 − p ) n − k . P(X = k) = \binom nk p^k(1 - p)^{n - k}. P ( X = k ) = ( k n ) p k ( 1 − p ) n − k .
Justification. Chaque chemin à k k k succès a pour probabilité p k ( 1 − p ) n − k p^k(1 - p)^{n-k} p k ( 1 − p ) n − k , et il y en a ( n k ) \dbinom nk ( k n ) .
Espérance et écart type (admis). E ( X ) = n p E(X) = np E ( X ) = n p et σ ( X ) = n p ( 1 − p ) \sigma(X) = \sqrt{np(1 - p)} σ ( X ) = n p ( 1 − p ) .
AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTpkMjZhN2Y5My1mNTRlLTQyNGQtODEyOC1iYWFmMGQxMWUyOTEAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaEbSAqJ2nLF8piRvuozTlFIAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDo2YmE0ZmJjNC1lN2NkLTRlMDktYWQ4My02NzViMGM3ZTk2ZGRscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNo8PkkyePNYM/uqLOIpTbs4QAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggYW5g4aIVaqsHPw2ahdnhoRfzsgHxOxhTxuMO2F4MaxykZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaA/QyLclnoKaFukWK3FWR28AAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCBNlmOQeH80QAfC+z8yElCiOfz6IX3tScqOR2PQjjdURWRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOmQyNmE3ZjkzLWY1NGUtNDI0ZC04MTI4LWJhYWYwZDExZTI5MS9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjdlNmM0YWU5LWIxMTMtNDFkMS05NzdlLTBhZWYyYTZhNWNkNnJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCBhbmDhohVqqwc/DZqF2eGhF/OyAfE7GFPG4w7YXgxrHKJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggF/F46wbJgMHy9qsLycna0PQfSZ9jGZBy66YVUpdTuYSiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFggzY/gRAyygR7byDQ0vfBntjBpwDYj4ujlVzLcJ9FSkil0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQAMj9jalfUrItNc6gTdz8W+EBwceTunUeO5jftTq/gVmcpkpbd8a1RmArbTugTrLKGXYIkocwurrfnWmYfN20+4=
k
P(X = k)
0
0
1
1
2
2
3
3
4
4
5
5
6
6
7
7
8
8
9
9
10
10
0,05
0,05
0,1
0,1
0,15
0,15
0,2
0,2
0,25
0,25
0,3
0,3
B(10 ; 0,3) — espérance 3
B(10 ; 0,3) — espérance 3
Diagramme en bâtons de la loi binomiale B(10 ; 0,3) : les valeurs les plus probables sont autour de l'espérance np = 3.
Exemple. Un QCM de 10 10 10 questions a 4 4 4 réponses possibles dont une seule juste. Un élève répond au hasard : le nombre X X X de
bonnes réponses suit B ( 10 ; 0,25 ) \mathcal B(10\,;\,0{,}25) B ( 10 ; 0 , 25 ) . P ( X = 3 ) = ( 10 3 ) 0,25 3 × 0,75 7 ≈ 0,250 P(X = 3) = \dbinom{10}{3}0{,}25^3 \times 0{,}75^7 \approx 0{,}250 P ( X = 3 ) = ( 3 10 ) 0 , 2 5 3 × 0 , 7 5 7 ≈ 0 , 250 ; P ( X ⩾ 5 ) ≈ 0,078 P(X \geqslant 5) \approx 0{,}078 P ( X ⩾ 5 ) ≈ 0 , 078 (calculatrice) ;
E ( X ) = 2,5 E(X) = 2{,}5 E ( X ) = 2 , 5 .
Calculs à la calculatrice ou en Python. On utilise P ( X = k ) P(X = k) P ( X = k ) (« binomFdp ») et P ( X ⩽ k ) P(X \leqslant k) P ( X ⩽ k ) (« binomFRép »).
from math import comb
def binom (n, p, k):
return comb(n, k) * p ** k * ( 1 - p) ** (n - k)
print ( round (binom( 10 , 0.25 , 3 ), 4 )) # 0.2503
print ( round ( sum (binom( 10 , 0.25 , k) for k in range ( 5 , 11 )), 4 )) # 0.0781
Intervalle de fluctuation. On cherche un intervalle I = [ a ; b ] I = [a\,;\,b] I = [ a ; b ] tel que P ( X ∈ I ) ⩾ 0,95 P(X \in I) \geqslant 0{,}95 P ( X ∈ I ) ⩾ 0 , 95 : si l’on observe une valeur hors de I I I ,
on peut mettre en doute le modèle (par exemple l’hypothèse « la pièce est équilibrée »).
→ S’entraîner : Exercice 4 ·
Exercice 5
5. Loi géométrique
Définition. On répète une épreuve de Bernoulli de paramètre p p p (0 < p < 1 0 < p < 1 0 < p < 1 ), de façon indépendante, jusqu’au premier succès .
Le rang X X X du premier succès suit la loi géométrique de paramètre p p p : pour tout entier k ⩾ 1 k \geqslant 1 k ⩾ 1 ,
P ( X = k ) = ( 1 − p ) k − 1 p . P(X = k) = (1 - p)^{k-1}p. P ( X = k ) = ( 1 − p ) k − 1 p .
Justification. X = k X = k X = k signifie : k − 1 k - 1 k − 1 échecs puis un succès.
Propriétés.
P ( X > k ) = ( 1 − p ) k P(X > k) = (1 - p)^k P ( X > k ) = ( 1 − p ) k (les k k k premières épreuves sont des échecs).
E ( X ) = 1 p E(X) = \dfrac1p E ( X ) = p 1 (admis) : on attend en moyenne 1 p \dfrac1p p 1 essais.
Absence de mémoire : pour tous entiers k k k et m m m , P ( X > k ) ( X > k + m ) = P ( X > m ) P_{(X > k)}(X > k + m) = P(X > m) P ( X > k ) ( X > k + m ) = P ( X > m ) . Avoir déjà échoué k k k fois ne rend pas le
succès plus proche.
AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTowMTk1MjJjMC1lMTg5LTRhOTEtOGU5Yi0wYjBjNmM0YjFhZmMAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaOaZvdr2TDnuEccFJ55ongMAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDoxNDgyMzcyMS1kZTM5LTQ5YWItOGIxMC1mYmU3ZTBhZWI0YjJscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNo1akN2oqo21zW6/r+ycshSwAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggzH03OHaasi83lv+daagJ95htjgLst+/Ys67rfFua4DqkZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaIJl4VZqRRdSB99ZEiDZWCkAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCCcKRrpLUFLClvTsHjK0WpA2SaD+/vqab8hu583VTsdKmRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOjAxOTUyMmMwLWUxODktNGE5MS04ZTliLTBiMGM2YzRiMWFmYy9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjg2OWU5NjczLTE0Y2EtNGQ3Ni04ZmIyLWNlYzJkZjEyMDI2NHJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCDMfTc4dpqyLzeW/51pqAn3mG2OAuy379izrut8W5rgOqJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggOK+g/4PQ6XQNhYwiSQamEbZ37ren8MP+qnWzeAdcsyKiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFgg7KM3u/5FzeKLtPtfNOJtOUhJBoI7oWbV7s8wQM1BH5Z0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQJPv0FjXw6ATmYto9J6X7BhZo2+3blQzyW7oaNM0KFAkm2B/ebNULEppxk5i3z4Q+xbRX7vxe114okXhCAe5TbY=
k
P(X = k)
1
1
2
2
3
3
4
4
5
5
6
6
7
7
8
8
9
9
10
10
11
11
12
12
13
13
14
14
15
15
0,05
0,05
0,1
0,1
0,15
0,15
0,2
0,2
0,25
0,25
0,3
0,3
p = 0,25 — espérance 4
p = 0,25 — espérance 4
Loi géométrique de paramètre 0,25 : les probabilités diminuent géométriquement (× 0,75 à chaque rang) ; l'espérance vaut 4.
Exemple. On lance un dé jusqu’à obtenir un 6 6 6 . P ( X = 3 ) = ( 5 6 ) 2 × 1 6 = 25 216 ≈ 0,116 P(X = 3) = \left(\dfrac56\right)^2 \times \dfrac16 = \dfrac{25}{216} \approx 0{,}116 P ( X = 3 ) = ( 6 5 ) 2 × 6 1 = 216 25 ≈ 0 , 116 ; E ( X ) = 6 E(X) = 6 E ( X ) = 6 . Après 10 10 10 lancers sans
6 6 6 , la probabilité d’attendre encore plus de 2 2 2 lancers est P ( X > 2 ) = ( 5 6 ) 2 ≈ 0,69 P(X > 2) = \left(\dfrac56\right)^2 \approx 0{,}69 P ( X > 2 ) = ( 6 5 ) 2 ≈ 0 , 69 , comme au début.
→ S’entraîner : Exercice 6 ·
Exercice 7
À retenir.
Uniforme sur { 1 , … , n } \{1, \dots, n\} { 1 , … , n } : E = n + 1 2 E = \dfrac{n + 1}{2} E = 2 n + 1 . Bernoulli : E = p E = p E = p , σ = p ( 1 − p ) \sigma = \sqrt{p(1 - p)} σ = p ( 1 − p ) .
( n k ) \dbinom nk ( k n ) : nombre de chemins à k k k succès ; triangle de Pascal ; symétrie.
Binomiale : P ( X = k ) = ( n k ) p k ( 1 − p ) n − k P(X = k) = \dbinom nk p^k(1 - p)^{n-k} P ( X = k ) = ( k n ) p k ( 1 − p ) n − k , E = n p E = np E = n p , σ = n p ( 1 − p ) \sigma = \sqrt{np(1 - p)} σ = n p ( 1 − p ) .
Géométrique : P ( X = k ) = ( 1 − p ) k − 1 p P(X = k) = (1 - p)^{k-1}p P ( X = k ) = ( 1 − p ) k − 1 p , P ( X > k ) = ( 1 − p ) k P(X > k) = (1 - p)^k P ( X > k ) = ( 1 − p ) k , E = 1 p E = \dfrac1p E = p 1 , absence de mémoire.