Ce que tu sais déjà. En Première, tu as calculé des dérivées (somme, produit, quotient, exponentielle) et étudié des
variations (Première — Fonction dérivée ,
Première — Dérivation et variations ). On complète ces outils puis on étudie la
forme d’une courbe : est-elle « tournée vers le haut » ou « vers le bas » ? Thèmes d’étude associés : « Modèles définis
par une fonction d’une variable », « Répartition des richesses, inégalités ».
1. Rappels et composée avec une fonction affine
Dérivées usuelles.
f ( x ) f(x) f ( x ) k k k x n x^n x n (n ⩾ 1 n \geqslant 1 n ⩾ 1 )1 x \dfrac1x x 1 x \sqrt x x e x e^x e x f ′ ( x ) f'(x) f ′ ( x ) 0 0 0 n x n − 1 nx^{n-1} n x n − 1 − 1 x 2 -\dfrac{1}{x^2} − x 2 1 1 2 x \dfrac{1}{2\sqrt x} 2 x 1 e x e^x e x
Opérations : ( u + v ) ′ = u ′ + v ′ (u + v)' = u' + v' ( u + v ) ′ = u ′ + v ′ ; ( k u ) ′ = k u ′ (ku)' = ku' ( k u ) ′ = k u ′ ; ( u v ) ′ = u ′ v + u v ′ (uv)' = u'v + uv' ( uv ) ′ = u ′ v + u v ′ ; ( u v ) ′ = u ′ v − u v ′ v 2 \left(\dfrac uv\right)' = \dfrac{u'v - uv'}{v^2} ( v u ) ′ = v 2 u ′ v − u v ′ .
Propriété. Si g ( x ) = f ( a x + b ) g(x) = f(ax + b) g ( x ) = f ( a x + b ) , alors g ′ ( x ) = a f ′ ( a x + b ) g'(x) = a\,f'(ax + b) g ′ ( x ) = a f ′ ( a x + b ) .
Exemples. ( e 3 x − 1 ) ′ = 3 e 3 x − 1 (e^{3x - 1})' = 3e^{3x - 1} ( e 3 x − 1 ) ′ = 3 e 3 x − 1 ; ( ( 2 x + 5 ) 4 ) ′ = 2 × 4 ( 2 x + 5 ) 3 = 8 ( 2 x + 5 ) 3 \left((2x + 5)^4\right)' = 2 \times 4(2x + 5)^3 = 8(2x + 5)^3 ( ( 2 x + 5 ) 4 ) ′ = 2 × 4 ( 2 x + 5 ) 3 = 8 ( 2 x + 5 ) 3 ; ( 1 − x ) ′ = − 1 2 1 − x \left(\sqrt{1 - x}\right)' = \dfrac{-1}{2\sqrt{1 - x}} ( 1 − x ) ′ = 2 1 − x − 1 ; ( e − 0,5 t ) ′ = − 0,5 e − 0,5 t (e^{-0{,}5t})' = -0{,}5e^{-0{,}5t} ( e − 0 , 5 t ) ′ = − 0 , 5 e − 0 , 5 t .
→ S’entraîner : Exercice 1
2. Dérivée de exp(u) et de u au carré
Propriétés. Si u u u est dérivable sur un intervalle I I I :
( e u ) ′ = u ′ e u et ( u 2 ) ′ = 2 u u ′ . \left(e^{u}\right)' = u'e^{u} \qquad\text{et}\qquad \left(u^2\right)' = 2uu'. ( e u ) ′ = u ′ e u et ( u 2 ) ′ = 2 u u ′ .
Justification de la seconde. u 2 = u × u u^2 = u \times u u 2 = u × u , donc ( u 2 ) ′ = u ′ u + u u ′ = 2 u u ′ (u^2)' = u'u + uu' = 2uu' ( u 2 ) ′ = u ′ u + u u ′ = 2 u u ′ .
Exemples.
f ( x ) = e − x 2 f(x) = e^{-x^2} f ( x ) = e − x 2 : f ′ ( x ) = − 2 x e − x 2 f'(x) = -2xe^{-x^2} f ′ ( x ) = − 2 x e − x 2 .
g ( x ) = ( x 2 − 3 x ) 2 g(x) = (x^2 - 3x)^2 g ( x ) = ( x 2 − 3 x ) 2 : g ′ ( x ) = 2 ( x 2 − 3 x ) ( 2 x − 3 ) g'(x) = 2(x^2 - 3x)(2x - 3) g ′ ( x ) = 2 ( x 2 − 3 x ) ( 2 x − 3 ) .
h ( t ) = 5 e 0,2 t 2 h(t) = 5e^{0{,}2t^2} h ( t ) = 5 e 0 , 2 t 2 : h ′ ( t ) = 5 × 0,4 t e 0,2 t 2 = 2 t e 0,2 t 2 h'(t) = 5 \times 0{,}4t\,e^{0{,}2t^2} = 2te^{0{,}2t^2} h ′ ( t ) = 5 × 0 , 4 t e 0 , 2 t 2 = 2 t e 0 , 2 t 2 .
Remarque. e u > 0 e^u > 0 e u > 0 : le signe de ( e u ) ′ \left(e^u\right)' ( e u ) ′ est celui de u ′ u' u ′ .
→ S’entraîner : Exercice 2
3. Étudier une fonction, optimiser
📋 Méthode — Étude complète
Ensemble de définition ; limites aux bornes si besoin.
Dérivée, puis signe de la dérivée (factoriser ; utiliser e u > 0 e^u > 0 e u > 0 ).
Tableau de variations avec les valeurs aux points où f ′ f' f ′ s’annule.
Conclure : extremum, nombre de solutions d’une équation, réponse au problème posé.
Exemple (concentration d’un médicament). C ( t ) = 20 t e − 0,5 t C(t) = 20te^{-0{,}5t} C ( t ) = 20 t e − 0 , 5 t (en mg/L, t t t en heures, t ⩾ 0 t \geqslant 0 t ⩾ 0 ).
C ′ ( t ) = 20 e − 0,5 t + 20 t × ( − 0,5 ) e − 0,5 t = ( 20 − 10 t ) e − 0,5 t C'(t) = 20e^{-0{,}5t} + 20t \times (-0{,}5)e^{-0{,}5t} = (20 - 10t)e^{-0{,}5t} C ′ ( t ) = 20 e − 0 , 5 t + 20 t × ( − 0 , 5 ) e − 0 , 5 t = ( 20 − 10 t ) e − 0 , 5 t , du signe de 20 − 10 t 20 - 10t 20 − 10 t .
C C C croît sur [ 0 ; 2 ] [0\,;\,2] [ 0 ; 2 ] puis décroît : la concentration est maximale au bout de 2 2 2 heures , et vaut C ( 2 ) = 40 e − 1 ≈ 14,7 C(2) = 40e^{-1} \approx 14{,}7 C ( 2 ) = 40 e − 1 ≈ 14 , 7 mg/L.
→ S’entraîner : Exercice 3
4. Convexité
Définitions.
Une fonction f f f est convexe sur un intervalle I I I si sa courbe est en dessous de chacune de ses cordes (segments reliant deux
points de la courbe) sur I I I .
f f f est concave si sa courbe est au-dessus de ses cordes.
AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTo4NjNhNGVhNS03NGRkLTQyNTgtYjFiOS1iMjFkNGIxYjg5NTYAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaFYFr9FhryCMtZUdKk7lgNMAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDphYjU5ZDY2NS0zODI1LTQwZTYtOWEwMS01ZWEwZTJjYjFhYjlscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNoKC8TKcsCfboOb3s2dPeejwAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggz0MvyCIUTBND/I3/g/rbIoopN2jCmxPLTHXZKqlp9BmkZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaAfQ6+/i4Ubnc46fsOYmsOYAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCA5rxnfJc/4UknNYCKB/fvyFf/+BIR4Wd6UGi+TGd6u9mRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOjg2M2E0ZWE1LTc0ZGQtNDI1OC1iMWI5LWIyMWQ0YjFiODk1Ni9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjhiN2U5MTViLTljYTItNGUxMy04ZmNhLTc5ZmVlNzc0ZmI1YnJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCDPQy/IIhRME0P8jf+D+tsiiik3aMKbE8tMddkqqWn0GaJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggcFz9bldfzgs13mwSJ9p2evxEVrsBpLwVJ6NRZalbyGiiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFggbHA4CGI0O8xwwu00RjPae7qEVblMB5+kP/rynSDpJKB0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQGLYoaYa3iF9hcq9Or3U2v36Z4+NA3eP0PEjjGgkqE6SxtCdfn6p0m9uwm3sApu7ZSf4bCvqKfQSXsw8uedw4dM=
x
y
−2
−2
−1
−1
1
1
2
2
−1
−1
1
1
2
2
3
3
4
4
0
0
convexe : x ↦ x²
x
y
1
1
2
2
3
3
4
4
5
5
6
6
1
1
2
2
3
3
0
0
concave : x ↦ √x
orange : une corde · vert pointillé : une tangente
À gauche, x ↦ x² est convexe : la courbe est sous ses cordes et au-dessus de ses tangentes. À droite, x ↦ √x est concave.
Dérivée seconde. Si f ′ f' f ′ est elle-même dérivable, sa dérivée est la dérivée seconde f ′ ′ f'' f ′′ .
Caractérisation (admise). Pour f f f deux fois dérivable sur I I I , les propriétés suivantes sont équivalentes :
f f f est convexe sur I I I ;
f ′ f' f ′ est croissante sur I I I ;
f ′ ′ ( x ) ⩾ 0 f''(x) \geqslant 0 f ′′ ( x ) ⩾ 0 pour tout x x x de I I I ;
la courbe de f f f est au-dessus de ses tangentes .
(Et symétriquement : concave ⟺ \iff ⟺ f ′ f' f ′ décroissante ⟺ \iff ⟺ f ′ ′ ⩽ 0 f'' \leqslant 0 f ′′ ⩽ 0 ⟺ \iff ⟺ courbe sous ses tangentes.)
Exemples. x ↦ x 2 x \mapsto x^2 x ↦ x 2 (f ′ ′ = 2 > 0 f'' = 2 > 0 f ′′ = 2 > 0 ) et exp \exp exp (f ′ ′ = e x > 0 f'' = e^x > 0 f ′′ = e x > 0 ) sont convexes sur R \mathbb{R} R ; \sqrt{\ } est concave sur ] 0 ; + ∞ [ ]0\,;\,+\infty[ ] 0 ; + ∞ [
(f ′ ′ ( x ) = − 1 4 x x < 0 f''(x) = -\dfrac{1}{4x\sqrt x} < 0 f ′′ ( x ) = − 4 x x 1 < 0 ) ; x ↦ x 3 x \mapsto x^3 x ↦ x 3 est concave sur ] − ∞ ; 0 ] ]-\infty\,;\,0] ] − ∞ ; 0 ] et convexe sur [ 0 ; + ∞ [ [0\,;\,+\infty[ [ 0 ; + ∞ [ .
Application : inégalités. exp \exp exp est convexe, donc sa courbe est au-dessus de sa tangente en 0 0 0 , d’équation y = x + 1 y = x + 1 y = x + 1 : pour
tout réel x x x , e x ⩾ x + 1 e^x \geqslant x + 1 e x ⩾ x + 1 .
→ S’entraîner : Exercice 4 ·
Exercice 5
5. Points d’inflexion
Définition. Un point d’inflexion est un point où la courbe traverse sa tangente : la fonction change de convexité (de
convexe à concave, ou l’inverse).
Propriété. Si f ′ ′ f'' f ′′ s’annule en changeant de signe en a a a , le point d’abscisse a a a est un point d’inflexion.
Exemple. f ( x ) = x 3 − 3 x 2 + 2 f(x) = x^3 - 3x^2 + 2 f ( x ) = x 3 − 3 x 2 + 2 : f ′ ( x ) = 3 x 2 − 6 x f'(x) = 3x^2 - 6x f ′ ( x ) = 3 x 2 − 6 x , f ′ ′ ( x ) = 6 x − 6 f''(x) = 6x - 6 f ′′ ( x ) = 6 x − 6 , qui s’annule en changeant de signe en 1 1 1 . f f f est concave
sur ] − ∞ ; 1 ] ]-\infty\,;\,1] ] − ∞ ; 1 ] , convexe sur [ 1 ; + ∞ [ [1\,;\,+\infty[ [ 1 ; + ∞ [ ; le point ( 1 ; 0 ) (1\,;\,0) ( 1 ; 0 ) est un point d’inflexion.
AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTplYzJjYWI0Zi1kMmZlLTQ5OTItYjFlNi0xNmUwNmRhZTNlYjkAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaLRxOBh4mySLZeVj+oZKHuoAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDoyZWUxOWNlOS1iZjhlLTQwYzMtODI0Ny0wYTEyMmM4ZGQ4ZTFscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNo8qxZ7cOpAK9iflPq9NV44gAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggyrc0zhcRa1prhA40IKNh7CCYe57UtLsP9qcskP67EBikZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaPBPhinow8lw2xTR59b0IXAAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCAvPWumZwpnolWRdBclVzua9EDzj5vWw/WX/MtuRHnpcWRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOmVjMmNhYjRmLWQyZmUtNDk5Mi1iMWU2LTE2ZTA2ZGFlM2ViOS9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOmUwMDdlMmM1LTk2NmUtNGJhZi1iZjdlLTIwMTc1Yzk4MTEzOHJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCDKtzTOFxFrWmuEDjQgo2HsIJh7ntS0uw/2pyyQ/rsQGKJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggTAsPOtqv+9Ocj1DY3GqV61aDRrvgOYlJgWV4b7QaXxiiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFggu2Qo+RFsJysuyKhIZ2VcJ1GA0OuvdwK0LrvX/0sScKR0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQPGDuXf57d7md5TnrSnQTF3QlvIBiwme5YZmrW/t09MklkG0o9ZgnUO24mq0jSCqvp3pN4QnqOhp2qBEvKcA9ZM=
x
y
−1
−1
1
1
2
2
3
3
−3
−3
−2
−2
−1
−1
1
1
2
2
3
3
0
0
I(1 ; 0)
I(1 ; 0)
concave
concave
convexe
convexe
La courbe de x³ − 3x² + 2 traverse sa tangente au point d'inflexion I(1 ; 0) : elle passe de concave à convexe.
Interprétation dans un modèle. Si f f f décrit une grandeur au cours du temps, f ′ f' f ′ est sa vitesse d’évolution. Au point d’inflexion,
f ′ f' f ′ atteint un extremum : la croissance cesse d’accélérer et commence à ralentir (ou l’inverse). C’est le « pic » des
nouvelles contaminations dans une épidémie, ou le moment où une innovation se diffuse le plus vite.
→ S’entraîner : Exercice 6 ·
Exercice 7
À retenir.
( f ( a x + b ) ) ′ = a f ′ ( a x + b ) (f(ax + b))' = af'(ax + b) ( f ( a x + b ) ) ′ = a f ′ ( a x + b ) ; ( e u ) ′ = u ′ e u (e^u)' = u'e^u ( e u ) ′ = u ′ e u ; ( u 2 ) ′ = 2 u u ′ (u^2)' = 2uu' ( u 2 ) ′ = 2 u u ′ .
Étude : dérivée, signe, tableau de variations, conclusion.
Convexe ⟺ \iff ⟺ f ′ ′ ⩾ 0 f'' \geqslant 0 f ′′ ⩾ 0 ⟺ \iff ⟺ f ′ f' f ′ croissante ⟺ \iff ⟺ courbe sous ses cordes et au-dessus de ses tangentes.
Point d’inflexion : f ′ ′ f'' f ′′ s’annule en changeant de signe ; la croissance passe de l’accélération au ralentissement (ou l’inverse).