Ce que tu sais déjà. Tu sais calculer des probabilités sur un univers fini
(Seconde — Probabilités ), utiliser un arbre
(Première — Probabilités conditionnelles ),
et tu connais la moyenne, la variance et l’écart type d’une série statistique
(Seconde — Statistiques descriptives ). Les notions de ce
chapitre sont leurs « versions probabilistes ».
1. Variable aléatoire
Définition. Soit Ω \Omega Ω l’univers (fini) d’une expérience aléatoire. Une variable aléatoire réelle X X X est
une fonction qui associe un nombre réel à chaque issue de Ω \Omega Ω .
Notations. { X = a } \{X = a\} { X = a } désigne l’événement « X X X prend la valeur a a a », c’est-à-dire l’ensemble des issues
auxquelles X X X associe a a a . De même { X ⩽ a } \{X \leqslant a\} { X ⩽ a } , { X > a } \{X > a\} { X > a } …
Exemple. On lance deux pièces. Ω = { P P , P F , F P , F F } \Omega = \{PP, PF, FP, FF\} Ω = { P P , P F , F P , F F } (issues équiprobables). Soit X X X le nombre de
« pile ». X ( P P ) = 2 X(PP) = 2 X ( P P ) = 2 , X ( P F ) = X ( F P ) = 1 X(PF) = X(FP) = 1 X ( P F ) = X ( F P ) = 1 , X ( F F ) = 0 X(FF) = 0 X ( F F ) = 0 . L’événement { X = 1 } = { P F , F P } \{X = 1\} = \{PF, FP\} { X = 1 } = { P F , F P } a pour probabilité
2 4 = 1 2 \dfrac24 = \dfrac12 4 2 = 2 1 .
→ S’entraîner : Exercice 1
2. Loi de probabilité
Définition. Soit X X X une variable aléatoire prenant les valeurs x 1 , x 2 , … , x n x_1, x_2, \dots, x_n x 1 , x 2 , … , x n . Déterminer la loi de
probabilité de X X X , c’est donner la probabilité p i = P ( X = x i ) p_i = P(X = x_i) p i = P ( X = x i ) de chaque valeur. On la présente dans un
tableau :
x i x_i x i x 1 x_1 x 1 x 2 x_2 x 2 … x n x_n x n P ( X = x i ) P(X = x_i) P ( X = x i ) p 1 p_1 p 1 p 2 p_2 p 2 … p n p_n p n
avec p 1 + p 2 + ⋯ + p n = 1 p_1 + p_2 + \dots + p_n = 1 p 1 + p 2 + ⋯ + p n = 1 .
Exemple (roue de loterie). Une roue comporte 10 10 10 secteurs identiques : 5 5 5 font perdre 2 2 2 €, 2 2 2 ne
rapportent rien, 2 2 2 font gagner 3 3 3 € et 1 1 1 fait gagner 8 8 8 €. Soit X X X le gain algébrique du joueur.
x i x_i x i − 2 -2 − 2 0 0 0 3 3 3 8 8 8 P ( X = x i ) P(X = x_i) P ( X = x i ) 0,5 0{,}5 0 , 5 0,2 0{,}2 0 , 2 0,2 0{,}2 0 , 2 0,1 0{,}1 0 , 1
Vérification : 0,5 + 0,2 + 0,2 + 0,1 = 1 0{,}5 + 0{,}2 + 0{,}2 + 0{,}1 = 1 0 , 5 + 0 , 2 + 0 , 2 + 0 , 1 = 1 . ✓ Et P ( X > 0 ) = 0,2 + 0,1 = 0,3 P(X > 0) = 0{,}2 + 0{,}1 = 0{,}3 P ( X > 0 ) = 0 , 2 + 0 , 1 = 0 , 3 .
AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTo4YTQxMjMzZC1kMGUzLTRjZDEtOTJhZS0xMjk5ZGY1NmQ5N2MAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaHxPU1gHIalaqmbEYShc7d8AAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDoxMTZkYzAzMy1iNWExLTQ3YTgtYTdkZS04N2EyOWM2YmY4Y2RscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNoZ6PFRB8Q7bAzqgG8bLxWzwAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggIUcZgepzm2tENbPO5axegHZZ+/ZNW7lqcYPNSHboDxekZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaBHGFJFRlX0atzfNdqKhM3oAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCDTw/vzA48/0hX6731MZ2NKDfZon3jxXjmvm7qP7w1N8mRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOjhhNDEyMzNkLWQwZTMtNGNkMS05MmFlLTEyOTlkZjU2ZDk3Yy9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjI0MjFhYmUwLTVjZWEtNDU4OC1hYzk0LTcxYjMzNDAwMDExOXJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCAhRxmB6nOba0Q1s87lrF6Adln79k1buWpxg81IdugPF6JjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggOWJZJ5m+HdrbUC5wiz9ZF+QcwYowC3Oyr3Spbpq3Gk6iY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFgg+FKJOk4lkdNKRkZIivzljB3NierF7z6De4/kVp5KoGJ0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQMrg0px+Ngtav5mGnmSXrS0ZFx0MgplrpAhCeW6U8qEZBP5cXlDm2B3KcxEe9ha2y7z9BKGZzbLd21Cp9V+SbzA=
Loi du gain X (roue de loterie)
0,1
0,2
0,3
0,4
0,5
gain x (€)
P(X = x)
0,5
−2
0,2
0
0,2
3
0,1
8
E(X) = 0,4
Diagramme en bâtons de la loi du gain X : la hauteur de chaque bâton est la probabilité de la
valeur ; l'espérance 0,4 est le « centre de gravité » des bâtons.
→ S’entraîner : Exercice 2
3. Espérance
Définition. L’espérance de X X X est le nombre
E ( X ) = p 1 x 1 + p 2 x 2 + ⋯ + p n x n = ∑ i = 1 n p i x i . E(X) = p_1 x_1 + p_2 x_2 + \dots + p_n x_n = \sum_{i=1}^{n} p_i x_i. E ( X ) = p 1 x 1 + p 2 x 2 + ⋯ + p n x n = i = 1 ∑ n p i x i .
Interprétation. Si l’on répète l’expérience un très grand nombre de fois, la moyenne des valeurs prises par X X X
se rapproche de E ( X ) E(X) E ( X ) : c’est la valeur « moyenne à long terme ». Pour un jeu, E ( X ) E(X) E ( X ) est le gain moyen par
partie ; le jeu est dit équitable si E ( X ) = 0 E(X) = 0 E ( X ) = 0 .
Exemple (suite). E ( X ) = 0,5 × ( − 2 ) + 0,2 × 0 + 0,2 × 3 + 0,1 × 8 = − 1 + 0 + 0,6 + 0,8 = 0,4 E(X) = 0{,}5 \times (-2) + 0{,}2 \times 0 + 0{,}2 \times 3 + 0{,}1 \times 8 = -1 + 0 + 0{,}6 + 0{,}8 = 0{,}4 E ( X ) = 0 , 5 × ( − 2 ) + 0 , 2 × 0 + 0 , 2 × 3 + 0 , 1 × 8 = − 1 + 0 + 0 , 6 + 0 , 8 = 0 , 4 .
Sur un grand nombre de parties, le joueur gagne en moyenne 0,40 0{,}40 0 , 40 € par partie : le jeu est favorable au
joueur (et défavorable à l’organisateur).
→ S’entraîner : Exercice 3
4. Variance et écart type
Définitions. La variance de X X X mesure la dispersion des valeurs autour de l’espérance :
V ( X ) = ∑ i = 1 n p i ( x i − E ( X ) ) 2 . V(X) = \sum_{i=1}^{n} p_i\,\big(x_i - E(X)\big)^2. V ( X ) = i = 1 ∑ n p i ( x i − E ( X ) ) 2 .
L’écart type est σ ( X ) = V ( X ) \sigma(X) = \sqrt{V(X)} σ ( X ) = V ( X ) ; il s’exprime dans la même unité que X X X .
Propriété (formule de König-Huygens, programme 2026).
V ( X ) = E ( X 2 ) − ( E ( X ) ) 2 , o u ˋ E ( X 2 ) = ∑ i = 1 n p i x i 2 . V(X) = E(X^2) - \big(E(X)\big)^2, \qquad\text{où}\quad E(X^2) = \sum_{i=1}^{n} p_i x_i^2. V ( X ) = E ( X 2 ) − ( E ( X ) ) 2 , o u ˋ E ( X 2 ) = i = 1 ∑ n p i x i 2 .
🧠 Démonstration (pour aller plus loin) — Formule de König-Huygens
Notons μ = E ( X ) \mu = E(X) μ = E ( X ) . En développant ( x i − μ ) 2 = x i 2 − 2 μ x i + μ 2 (x_i - \mu)^2 = x_i^2 - 2\mu x_i + \mu^2 ( x i − μ ) 2 = x i 2 − 2 μ x i + μ 2 :
V ( X ) = ∑ p i x i 2 − 2 μ ∑ p i x i + μ 2 ∑ p i = E ( X 2 ) − 2 μ × μ + μ 2 × 1 = E ( X 2 ) − μ 2 . V(X) = \sum p_i x_i^2 - 2\mu\sum p_i x_i + \mu^2 \sum p_i = E(X^2) - 2\mu \times \mu + \mu^2 \times 1 = E(X^2) - \mu^2. V ( X ) = ∑ p i x i 2 − 2 μ ∑ p i x i + μ 2 ∑ p i = E ( X 2 ) − 2 μ × μ + μ 2 × 1 = E ( X 2 ) − μ 2 .
Exemple (suite). E ( X 2 ) = 0,5 × 4 + 0,2 × 0 + 0,2 × 9 + 0,1 × 64 = 2 + 1,8 + 6,4 = 10,2 E(X^2) = 0{,}5 \times 4 + 0{,}2 \times 0 + 0{,}2 \times 9 + 0{,}1 \times 64 = 2 + 1{,}8 + 6{,}4 = 10{,}2 E ( X 2 ) = 0 , 5 × 4 + 0 , 2 × 0 + 0 , 2 × 9 + 0 , 1 × 64 = 2 + 1 , 8 + 6 , 4 = 10 , 2 .
V ( X ) = 10,2 − 0,4 2 = 10,04 V(X) = 10{,}2 - 0{,}4^2 = 10{,}04 V ( X ) = 10 , 2 − 0 , 4 2 = 10 , 04 et σ ( X ) = 10,04 ≈ 3,17 \sigma(X) = \sqrt{10{,}04} \approx 3{,}17 σ ( X ) = 10 , 04 ≈ 3 , 17 €. Le gain moyen est faible (0,40 0{,}40 0 , 40 €) mais
très dispersé : le jeu est « risqué ».
Comparer deux jeux. À espérance égale, le jeu dont l’écart type est le plus petit est le moins risqué.
→ S’entraîner : Exercice 4
Propriété. Pour tous réels a a a et b b b :
E ( a X + b ) = a E ( X ) + b , V ( a X + b ) = a 2 V ( X ) , σ ( a X + b ) = ∣ a ∣ σ ( X ) . E(aX + b) = a\,E(X) + b, \qquad V(aX + b) = a^2\,V(X), \qquad \sigma(aX + b) = |a|\,\sigma(X). E ( a X + b ) = a E ( X ) + b , V ( a X + b ) = a 2 V ( X ) , σ ( a X + b ) = ∣ a ∣ σ ( X ) .
Justification de la première égalité. a X + b aX + b a X + b prend les valeurs a x i + b ax_i + b a x i + b avec les mêmes probabilités p i p_i p i , donc
E ( a X + b ) = ∑ p i ( a x i + b ) = a ∑ p i x i + b ∑ p i = a E ( X ) + b E(aX + b) = \sum p_i(ax_i + b) = a\sum p_i x_i + b\sum p_i = aE(X) + b E ( a X + b ) = ∑ p i ( a x i + b ) = a ∑ p i x i + b ∑ p i = a E ( X ) + b .
Interprétation. Ajouter une constante b b b décale toutes les valeurs : la moyenne est décalée, la
dispersion ne change pas. Multiplier par a a a multiplie la moyenne par a a a et l’écart type par ∣ a ∣ |a| ∣ a ∣ .
Exemple (suite). L’organisateur double tous les gains et offre 1 1 1 € à chaque joueur : nouveau gain
Y = 2 X + 1 Y = 2X + 1 Y = 2 X + 1 . E ( Y ) = 2 × 0,4 + 1 = 1,8 E(Y) = 2 \times 0{,}4 + 1 = 1{,}8 E ( Y ) = 2 × 0 , 4 + 1 = 1 , 8 € ; V ( Y ) = 4 × 10,04 = 40,16 V(Y) = 4 \times 10{,}04 = 40{,}16 V ( Y ) = 4 × 10 , 04 = 40 , 16 ; σ ( Y ) = 2 σ ( X ) ≈ 6,34 \sigma(Y) = 2\sigma(X) \approx 6{,}34 σ ( Y ) = 2 σ ( X ) ≈ 6 , 34 €.
→ S’entraîner : Exercice 5
6. Calculs en Python
Le programme propose d’écrire des fonctions calculant espérance, variance et écart type d’une loi donnée par deux
listes : la liste des valeurs et la liste des probabilités.
from math import sqrt
def esperance (valeurs, probas):
E = 0
for i in range ( len (valeurs)):
E = E + probas[i] * valeurs[i]
return E
def variance (valeurs, probas):
E = esperance(valeurs, probas)
V = 0
for i in range ( len (valeurs)):
V = V + probas[i] * (valeurs[i] - E) ** 2
return V
x = [ - 2 , 0 , 3 , 8 ]
p = [ 0.5 , 0.2 , 0.2 , 0.1 ]
print (esperance(x, p), variance(x, p), sqrt(variance(x, p)))
# affiche environ 0.4 10.04 3.1686
Remarque. Les calculs sur les nombres décimaux en Python peuvent donner de minuscules erreurs d’arrondi
(par exemple 0.4000000000000001) : ce n’est pas une erreur de raisonnement.
→ S’entraîner : Exercice 6 ·
Exercice 7
À retenir.
Loi de X X X : tableau des valeurs x i x_i x i et des probabilités p i p_i p i (de somme 1 1 1 ).
E ( X ) = ∑ p i x i E(X) = \sum p_i x_i E ( X ) = ∑ p i x i (moyenne à long terme ; jeu équitable si E ( X ) = 0 E(X) = 0 E ( X ) = 0 ).
V ( X ) = ∑ p i ( x i − E ( X ) ) 2 = E ( X 2 ) − E ( X ) 2 V(X) = \sum p_i (x_i - E(X))^2 = E(X^2) - E(X)^2 V ( X ) = ∑ p i ( x i − E ( X ) ) 2 = E ( X 2 ) − E ( X ) 2 (König-Huygens) ; σ ( X ) = V ( X ) \sigma(X) = \sqrt{V(X)} σ ( X ) = V ( X ) .
E ( a X + b ) = a E ( X ) + b E(aX + b) = aE(X) + b E ( a X + b ) = a E ( X ) + b ; V ( a X + b ) = a 2 V ( X ) V(aX + b) = a^2V(X) V ( a X + b ) = a 2 V ( X ) ; σ ( a X + b ) = ∣ a ∣ σ ( X ) \sigma(aX + b) = |a|\sigma(X) σ ( a X + b ) = ∣ a ∣ σ ( X ) .