Aller au contenu principal
Première⏱ 4 séances

Fonctions polynômes du second degré : forme canonique et variations

Ce que tu vas apprendre

  • Reconnaître une fonction polynôme du second degré et ses coefficients a, b, c
  • Mettre un trinôme sous forme canonique en complétant le carré
  • Déduire de la forme canonique les variations et l'extremum
  • Relier forme factorisée et racines ; écrire un trinôme s'annulant en deux nombres donnés
  • Choisir la forme adaptée (développée, canonique, factorisée) pour répondre à une question
  • Résoudre un problème d'optimisation simple
Notions clésfonction polynôme du second degré, trinômeforme développée, forme canonique, forme factoriséeα = −b/(2a), β = f(α)extremum (maximum, minimum)parabole, sommetracines d'un trinôme

Ce que tu sais déjà. Tu connais la fonction carré, ses variations et sa courbe, une parabole (Seconde — Fonctions de référence). Tu sais développer, factoriser et utiliser les identités remarquables (Seconde — Calcul littéral), et lire un tableau de variations (Seconde — Variations et extremums). Ce chapitre montre que toutes les fonctions du type ax2+bx+cax^2 + bx + c ressemblent à la fonction carré.

1. Fonctions polynômes du second degré

Définition. On appelle fonction polynôme du second degré toute fonction ff définie sur R\mathbb{R} par

f(x)=ax2+bx+c,f(x) = ax^2 + bx + c,

où aa, bb, cc sont des réels avec a≠0a \neq 0. L’expression ax2+bx+cax^2 + bx + c s’appelle un trinôme du second degré ; c’est sa forme développée.

Exemples. f(x)=2x2−8x+5f(x) = 2x^2 - 8x + 5 : a=2a = 2, b=−8b = -8, c=5c = 5. g(x)=3−x2g(x) = 3 - x^2 : a=−1a = -1, b=0b = 0, c=3c = 3. h(x)=(x+1)2−x2h(x) = (x + 1)^2 - x^2 n’est pas du second degré : en développant, h(x)=2x+1h(x) = 2x + 1 (le terme en x2x^2 disparaît).

Remarque. c=f(0)c = f(0) : c’est l’ordonnée du point où la courbe coupe l’axe des ordonnées.

→ S’entraîner : Exercice 1

2. La forme canonique

Propriété (admise pour l’unicité). Toute fonction polynôme du second degré f(x)=ax2+bx+cf(x) = ax^2 + bx + c peut s’écrire de manière unique sous la forme canonique

f(x)=a(x−α)2+βavecα=−b2aetβ=f(α).f(x) = a(x - \alpha)^2 + \beta \qquad\text{avec}\qquad \alpha = -\frac{b}{2a} \quad\text{et}\quad \beta = f(\alpha).

📋 Méthode — Obtenir la forme canonique en complétant le carré

On utilise l’identité (x+k)2=x2+2kx+k2(x + k)^2 = x^2 + 2kx + k^2, lue « à l’envers » : x2+2kx=(x+k)2−k2x^2 + 2kx = (x + k)^2 - k^2.

Exemple 1 (a=1a = 1) : x2+6x+1x^2 + 6x + 1. On repère x2+6x=x2+2×3×xx^2 + 6x = x^2 + 2 \times 3 \times x, donc x2+6x=(x+3)2−9x^2 + 6x = (x + 3)^2 - 9. Ainsi x2+6x+1=(x+3)2−9+1=(x+3)2−8x^2 + 6x + 1 = (x + 3)^2 - 9 + 1 = (x + 3)^2 - 8.

Exemple 2 (a≠1a \neq 1) : f(x)=2x2−8x+5f(x) = 2x^2 - 8x + 5. On factorise aa dans les deux premiers termes : f(x)=2(x2−4x)+5f(x) = 2(x^2 - 4x) + 5. Puis x2−4x=(x−2)2−4x^2 - 4x = (x - 2)^2 - 4, donc f(x)=2[(x−2)2−4]+5=2(x−2)2−8+5=2(x−2)2−3f(x) = 2\big[(x - 2)^2 - 4\big] + 5 = 2(x - 2)^2 - 8 + 5 = 2(x - 2)^2 - 3.

Vérification rapide : α=−b2a=−−84=2\alpha = -\dfrac{b}{2a} = -\dfrac{-8}{4} = 2 et β=f(2)=8−16+5=−3\beta = f(2) = 8 - 16 + 5 = -3. ✓

Raccourci. On peut aussi calculer directement α=−b2a\alpha = -\dfrac{b}{2a} puis β=f(α)\beta = f(\alpha), et écrire f(x)=a(x−α)2+βf(x) = a(x - \alpha)^2 + \beta. Il faut toujours vérifier en développant ou en recalculant f(0)f(0).

→ S’entraîner : Exercice 2 · Exercice 3

3. Variations, extremum et parabole

Propriété. Soit f(x)=a(x−α)2+βf(x) = a(x - \alpha)^2 + \beta avec a≠0a \neq 0.

  • Si a>0a > 0 : ff est décroissante sur ]−∞ ; α]]-\infty\,;\,\alpha] et croissante sur [α ; +∞[[\alpha\,;\,+\infty[ ; elle admet un minimum égal à β\beta, atteint en x=αx = \alpha.
  • Si a<0a < 0 : ff est croissante sur ]−∞ ; α]]-\infty\,;\,\alpha] et décroissante sur [α ; +∞[[\alpha\,;\,+\infty[ ; elle admet un maximum égal à β\beta, atteint en x=αx = \alpha.
AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYToyOGZjMTQ5Mi05YTkwLTQwMTctODExMi1iZmE2NjNlMDg2YzEAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaEiv/1AaoSFJCl35LnWwkC4AAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDo1MTQ4NjBjMC02YWZkLTQ2MmEtODY2Mi0xMWQyOGVkOTg0MDVscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNoph59dP+MbABCbdQPbdrTXgAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggmWanKs3HQnCSIkNmx2D85yBVsd4ATtDyxcJV1Cn/rZSkZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaI9q5vSYEyt8SSZLEaPK394AAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCCcWv/QImBUVcyZjgsVaNJoMT7ZmNOXj+b+3+0ZhTEAjWRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOjI4ZmMxNDkyLTlhOTAtNDAxNy04MTEyLWJmYTY2M2UwODZjMS9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjJiOTNhMGUxLWY1NjItNDA4MS05OGNmLTllMjJhOWJiZDljM3JjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCCZZqcqzcdCcJIiQ2bHYPznIFWx3gBO0PLFwlXUKf+tlKJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggwdpMBa//xK8FGU54sHuPaea1p7/Nk09IwBl2yLmg02GiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFgg1qlseQQY+a8P5eOEa2R3sMf59CDE+y3lC21SSt4asKl0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQCavZpPkXxb59VWo1hieXeqSD7nUBa+rZXpDgeEPSN/Dxiusb1SNwYeafklpUqZh4eKvMPDKKgVsHYUxQsUb9S0= a > 0 : minimum β en α a < 0 : maximum β en α x −∞ α +∞ f β x −∞ α +∞ f β
Le signe de a suffit à dresser le tableau : « creux » (minimum β) si a > 0, « bosse » (maximum β) si a < 0.
🧠 Démonstration (pour aller plus loin) — Pourquoi β est un minimum quand a > 0

Pour tout réel xx, (x−α)2⩾0(x - \alpha)^2 \geqslant 0. Si a>0a > 0, alors a(x−α)2⩾0a(x - \alpha)^2 \geqslant 0, donc f(x)=a(x−α)2+β⩾βf(x) = a(x - \alpha)^2 + \beta \geqslant \beta, avec égalité si et seulement si x=αx = \alpha. Donc β=f(α)\beta = f(\alpha) est le minimum de ff sur R\mathbb{R}. Le cas a<0a < 0 est symétrique : a(x−α)2⩽0a(x - \alpha)^2 \leqslant 0 donne f(x)⩽βf(x) \leqslant \beta.

Courbe. La courbe représentative de ff est une parabole, « tournée vers le haut » si a>0a > 0 et « vers le bas » si a<0a < 0. Son point le plus bas (ou le plus haut) est le sommet S(α ; β)S(\alpha\,;\,\beta), et la droite verticale d’équation x=αx = \alpha est un axe de symétrie de la courbe : deux réels symétriques par rapport à α\alpha ont la même image.

AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYToxYWEwZDQzZS00MzIwLTQyZTctYTkwZS1mNjUxYjFjNDNlZGUAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaHAWOHUq5RfaTxGRTDv8pSYAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDpjNzUwNTUzNC1iODY3LTQ2MDItYjI2ZS0zMzA2MzhiNjQ4MDVscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNooupmM+FnWI3/p4AtF2jU3QAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFgg6lURWxLRl2gfvX5UkAPKay5ymPjXI2dxwsREVBayhm2kZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaLfMP7Hl6DIAw/Wt57+KKJwAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRNAAAAAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCCVI59Z8VrLKHWgWw3r+WuxhUxqRePoxtDCPQc+KVYVQWRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBh9Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOjFhYTBkNDNlLTQzMjAtNDJlNy1hOTBlLWY2NTFiMWM0M2VkZS9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOmFmMjIxMzY1LWJhZDgtNDdhMC04MjE5LTA2ZDBlNWQ1MGM3OHJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCDqVRFbEtGXaB+9flSQA8prLnKY+NcjZ3HCxERUFrKGbaJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggOB1RyXcXiL6u0UwS/XnwZbnhZ6vfXuLUYgj7cNgOm8WiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFggidtPDqZeFV44Dciv81Kbig2N+K2XeqwOZ2efOYGf/OR0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQGcbk4n0nfxrhEz6Lq6cm1ql0GXt7bZsW6246As41VWiTHGXX7WIgUb1v89aejKw0RBwtQxkXIkSeknfrgwqQKU= Deux paraboles, deux sommets x y −1 1 2 3 4 5 6 −3 −2 −1 1 2 3 4 5 6 0 S(2 ; −3) S'(3 ; 4) Cf Cg f(x) = 2(x − 2)² − 3 (a > 0) g(x) = −(x − 3)² + 4 (a < 0)
f(x) = 2(x − 2)² − 3 (a > 0, minimum −3 en 2) et g(x) = −(x − 3)² + 4 (a < 0, maximum 4 en 3). Les pointillés verticaux sont les axes de symétrie.

Exemple. f(x)=2x2−8x+5=2(x−2)2−3f(x) = 2x^2 - 8x + 5 = 2(x - 2)^2 - 3. Comme a=2>0a = 2 > 0, ff est décroissante sur ]−∞ ; 2]]-\infty\,;\,2], croissante sur [2 ; +∞[[2\,;\,+\infty[, et son minimum vaut −3-3, atteint en x=2x = 2. Par symétrie, f(0)=f(4)=5f(0) = f(4) = 5.

→ S’entraîner : Exercice 4 · Exercice 5

4. Forme factorisée et racines

Définition. On appelle racine d’un trinôme ax2+bx+cax^2 + bx + c toute solution de l’équation ax2+bx+c=0ax^2 + bx + c = 0.

Propriété. Si un trinôme a deux racines x1x_1 et x2x_2 (éventuellement égales), il s’écrit sous la forme factorisée

f(x)=a(x−x1)(x−x2).f(x) = a(x - x_1)(x - x_2).

Réciproquement, a(x−x1)(x−x2)a(x - x_1)(x - x_2) s’annule en x1x_1 et x2x_2 (produit nul). L’axe de symétrie passe au milieu des racines : α=x1+x22\alpha = \dfrac{x_1 + x_2}{2}.

Exemple. g(x)=−x2+6x−5g(x) = -x^2 + 6x - 5. On vérifie en développant que g(x)=−(x−1)(x−5)g(x) = -(x - 1)(x - 5) : les racines sont 11 et 55, et α=1+52=3\alpha = \dfrac{1 + 5}{2} = 3, ce qui est cohérent avec g(x)=−(x−3)2+4g(x) = -(x - 3)^2 + 4.

📋 Méthode — Trouver le trinôme qui s'annule en deux nombres donnés

On cherche ff du second degré s’annulant en −2-2 et 44, et telle que f(0)=−4f(0) = -4.

  1. On écrit f(x)=a(x+2)(x−4)f(x) = a(x + 2)(x - 4) (forme factorisée, aa inconnu).
  2. On utilise la condition supplémentaire : f(0)=a×2×(−4)=−8a=−4f(0) = a \times 2 \times (-4) = -8a = -4, donc a=12a = \dfrac12.
  3. Conclusion : f(x)=12(x+2)(x−4)=12x2−x−4f(x) = \dfrac12(x + 2)(x - 4) = \dfrac12 x^2 - x - 4.

Attention. Tous les trinômes ne se factorisent pas : x2+1=0x^2 + 1 = 0 n’a aucune solution réelle (un carré plus 11 est strictement positif), donc x2+1x^2 + 1 n’a pas de forme factorisée. Le chapitre suivant donne un critère pour le savoir à coup sûr : le discriminant.

→ S’entraîner : Exercice 6

5. Choisir la forme adaptée

Une même fonction peut s’écrire sous trois formes. Chacune répond facilement à certaines questions :

QuestionForme la plus adaptéeExemple avec gg
Calculer g(0)g(0), dériver, additionnerdéveloppée −x2+6x−5-x^2 + 6x - 5g(0)=−5g(0) = -5
Extremum, variations, sommet, g(x)=βg(x) = \betacanonique −(x−3)2+4-(x - 3)^2 + 4maximum 44 en 33
Résoudre g(x)=0g(x) = 0, signe de g(x)g(x)factorisée −(x−1)(x−5)-(x - 1)(x - 5)racines 11 et 55

Exemple (optimisation). On lance une balle ; sa hauteur, en mètres, tt secondes après le lancer est h(t)=−5t2+20t+1,5h(t) = -5t^2 + 20t + 1{,}5. Forme canonique : α=−202×(−5)=2\alpha = -\dfrac{20}{2 \times (-5)} = 2 et β=h(2)=−20+40+1,5=21,5\beta = h(2) = -20 + 40 + 1{,}5 = 21{,}5, donc h(t)=−5(t−2)2+21,5h(t) = -5(t - 2)^2 + 21{,}5. Comme a=−5<0a = -5 < 0, la hauteur est maximale au bout de 22 s et vaut 21,521{,}5 m.

→ S’entraîner : Exercice 7 · Exercice 8


À retenir.

  • f(x)=ax2+bx+cf(x) = ax^2 + bx + c (a≠0a \neq 0) s’écrit a(x−α)2+βa(x - \alpha)^2 + \beta avec α=−b2a\alpha = -\dfrac{b}{2a} et β=f(α)\beta = f(\alpha).
  • a>0a > 0 : minimum β\beta en α\alpha ; a<0a < 0 : maximum β\beta en α\alpha. Sommet S(α ; β)S(\alpha\,;\,\beta), axe x=αx = \alpha.
  • Si le trinôme a des racines x1x_1, x2x_2 : f(x)=a(x−x1)(x−x2)f(x) = a(x - x_1)(x - x_2), et α=x1+x22\alpha = \dfrac{x_1 + x_2}{2}.
  • Choisir la forme selon la question : développée, canonique ou factorisée.